Πίνδαρος – Η αποδοχή του Θείου θελήματος αλαφρώνει τις δυσκολίες του βίου

Στο παρόν άρθρο παρουσιάζουμε και αναλύουμε ένα απόσπασμα από τον λυρικό ποιητή Πίνδαρο.

Pindar_statue

Πυθιόνικος ΙΙ, Στίχοι 73-96

Αρχαίο κείμενο: «ο δε Ραδάμανθυς εύ πέπραγεν, ότι φρενών έλαχε καρπόν αμώμητον, ουδ’ απάταισι θυμόν τέρπεται ένδοθεν, οία ψιθύρων παλάμαις έπετ’ αιεί βροτώ. Άμαχον κακόν αμφοτέροις διαβολιάν υποφάτιες, οργαίς ατενές αλωπέκων ίκελοι. Κέρδει δε τι μάλα τούτο κερδαλέον τελέθει; Άτε γάρ εννάλιον πόνον εχοίσας βαθύν σκευάς ετέρας, αβάπτιστος είμι φελλός ως υπέρ έρκος άλμας. Αδύνατα δ’ έπος εκβαλείν κραταιόν εν αγαθοίς δόλιον αστόν. Όμως μάν σαίνων ποτί πάντας άταν πάγχυ διαπλέκει. Ού οι μετέχω θράσεος. Φίλον είη φιλείν. Ποτί δ’ εχθρόν άτ’ εχθρός εών λύκοιο δίκαν υποθεύσομαι, άλλ’ άλλοτε πατέων οδοίς σκολιαίς. Εν πάντα δε νόμον ευθύγλωσσος ανήρ προφέρει, παρά τυραννίδι, χωπόταν ο λάβρος στρατός, χώταν πόλιν οι σοφοί τηρέωντι. Χρή δε προς θεόν ουκ ερίζειν, ός ανέχει τοτέ μέν τά κείνων, τότ’ αύθ’ ετέροις έδωκεν μέγα κύδος. Αλλ’ ουδέ ταύτα νόον ιαίνει φθονερών. Στάθμας δε τινες ελκόμενοι περισσάς ενέπαξαν έλκος οδυναρόν εά πρόσθε καρδία, πρίν όσα φροντίδι μητίονται τυχείν. Φέρειν δ’ ελαφρώς επαυχένιον λαβόντα ζυγόν αρήγει. Ποτί κέντρον δε τοι λακτιζέμεν τελέθει ολισθηρός οίμος. Αδόντα δ’ είη με τοίς αγαθοίς ομιλείν»

Απόδοση: «καλά πήγαιναν τα πράγματα για τον Ραδάμανθυ, διότι του έλαχε να’ χει καρπό φρενών άμωμον κι ούτε μ’ απάτες χαίρεται από μέσα του το θυμικό του, που τις ακολουθούνε πάντα οι επινοήσεις των λοιδωρούντων. Απολέμητο κακό και για τους δύο, αυτοί που υφαίνουν τη συκοφαντία, μοιάζουν στη φύση με αλεπούδες. Όσο για κέρδος, τι τους μένει; Γιατί, καθώς τα’ άλλα σύνεργα δουλεύουν στους βυθούς, εγώ σαν τον φελλό στέκω στην άρμη απάνω δίχως να βουλιάζω. Αδύνατο να πει λόγο καλό για τίμιους πολίτες ο δόλιος. Όμως παντού κολακεύοντας, για όλους πλέκει συμφορές. Το θράσος του μακριά μου. Άμποτε ν’ αγαπώ τον φίλο. Στον εχθρό μου εχθρός του θα σταθώ και σαν τον λύκο θα πέσω πάνω του σε δρόμους περπατώντας λοξούς κι αλλιώτικους κάθε φορά. Όποιος σωστή έχει γλώσσα, ξεχωρίζει με κάθε νόμο. Και με την τυραννία, και όπου προστάζει ο ταραχώδης όχλος, και όπου οι σοφοί επιτηρούν. Κανείς δεν πρέπει τον θεό να μάχεται, που άλλους μεγαλύνει και σ’ άλλους δόξα τρανή χαρίζει. Όμως ούτε κι αυτά τον νου των φθονερών γιατρεύουν. Μερικοί τα όρια τεντώνοντας πιο πέρα, μεγάλο πόνο δίνουν στην καρδιά τους, πριν πετύχουν όσα σχεδιάζουν. Κερδίζει αυτός που, παίρνοντας ζυγό στον αυχένα, τον σηκώνει ανάλαφρα. Γιατί αν κλωτσάμε σε οξύ άκρον (άλλη σημασία του ‘κέντρον’ = κολαστήριον όργανον, μεταφορικά εν τω πληθυντικώ, βάσανοι, οδύναι), γίνεται ο δρόμος ολισθηρός. Μακάρι να είμαι στους αγαθούς αρεστός και μαζί τους να βρίσκομαι»

NovoScriptorium: Το ρήμα ‘έλαχε’ που χρησιμοποιείται εδώ καταδεικνύει ότι η δυνατότητα να έχει κάποιος άμωμο καρπό φρενών, δηλαδή άμωμες/άμεμπτες σκέψεις/διανοήματα παρουσιάζεται πως είναι αποτέλεσμα ‘φυσικού χαρίσματος’ ή και ‘θείου χαρίσματος’. Δεν είναι, εν ολίγοις, κτήμα όλων αυτή η προδιάθεση εκ γενετής, αλλά κάποιων συγκεκριμένων ανθρώπων. Είτε γενετικά το προσεγγίσουμε το θέμα είτε πνευματικά-θεολογικά, φαίνεται πως ισχύει. Από εκεί και πέρα, μας πληροφορεί ο Πίνδαρος ότι ο άνθρωπος που έχει ‘άμωμο καρπό φρενών’ δεν χαίρεται με τις διάφορες απάτες ούτε έχει τέτοια εσωτερική διάθεση. Αντιθέτως, μας λέει ότι οι άνθρωποι που αρέσκονται στην λοιδορία ρέπουν προς την επινόηση διαφόρων απατών. Ευλόγως, ούτε ‘άμωμο καρπό φρενών’ έχουν αυτοί, μα και η εσωτερική τους προδιάθεση είναι ανάλογη. Υπενθυμίζουμε πάντως ότι η ορθή Παιδεία δύναται να βελτιώσει πολύ την ποιότητα των φρενών των ανθρώπων και συνακολούθως να παρασύρει και μεγάλο μέρος των διαθέσεών τους, βελτιώνοντας καλούς και κακούς (κατά την προαίρεση).

Η συκοφαντία περιγράφεται ως ‘απολέμητο κακό’. Και πράγματι είναι δυσβάστακτη ακόμη και από τον πιο πράο και απαθή άνθρωπο. Παρομοιάζονται οι συκοφάντες με ‘αλεπούδες’. Δηλαδή, οι συκοφάντες κυριαρχούνται από πονηρία και δολιότητα. Ο Πίνδαρος είναι πεπεισμένος ότι κανένας συκοφάντης δεν κερδίζει τελικώς κάτι από το κακό που κάνει. Αντιθέτως, οι συκοφάντες χαρακτηρίζονται ως ‘δουλεύοντας στους βυθούς’, εν αντιθέσει με τον άνθρωπο της αντιθέτου διαθέσεως, ο οποίος επιπλέει διαρκώς δίχως να βουλιάζει. Τούτο δεν συμβαίνει από μόνο του βεβαίως. Ο Πίνδαρος διατυπώνει τον κανόνα που γνωρίζει. Η προστασία στους ανθρώπους που πράττουν τα αντίθετα από τους συκοφάντες, έπειτα και από όλα όσα ήδη έχουμε αναλύσει επί των λόγων του Πινδάρου, πείθουν ότι προέρχεται, όπως κάθε αγαθό, άνωθεν, από τον Θεό. Ταράζονται μεν, δεν βυθίζονται δε. Εν αντιθέσει με τους συκοφάντες που ‘δουλεύουν στον βυθό’, κατά δική τους θεληματική επιλογή, και αφήνονται εκεί. Ο δόλιος άνθρωπος αδυνατεί να εκφράσει καλό λόγο για έναν τίμιο πολίτη, συνεχίζει ο Πίνδαρος. Θέλοντας να καταδείξει πόσο μεγάλη είναι η πώρωση στην οποία καταλήγει ένας κακής διαθέσεως άνθρωπος που, επιπροσθέτως, καλλιεργεί διαρκώς την κακότητα. Καταντάει να μην μπορεί να εκφέρει ούτε έναν καλό λόγο! Καταλαβαίνουμε ποιες θα είναι και οι πράξεις του. Μας λέει πάντως ότι χρησιμοποιεί ενίοτε ψεύτικα καλά λόγια, κολακείες, για να ‘πλέξει συμφορές’ για όλους. Την κακία του θέλει να την ακτινοβολεί σε όλους και όλα γύρω του! Για τον σκοπό αυτό μπορεί περιστασιακώς να μασκαρέψει κακές σκέψεις, διαθέσεις και επινοήματα πίσω από ψεύτικα, όμορφα λόγια. Να υποκριθεί μια φαινομενική καλοσύνη για να κάνει πραγματικό κακό. Αυτή είναι μια ακριβέστατη περιγραφή του Κακού γενικώς. Που δεν αρκείται στην καθαρή κακία, αλλά θέλει να διαστρέφει και το όποιο καλό υπάρχει γύρω του. Καλείται δε αυτός ο τύπος ανθρώπου ‘θρασύς’. Είναι λοιπόν αυτό ένα χαρακτηριστικό με το οποίο θα μπορούσαμε πιθανώς να αναγνωρίσουμε κακούς ανθρώπους πριν ‘γευτούμε’ την κακία τους. Ο Πίνδαρος είναι ξεκάθαρος: Μακριά μου να μένουν αυτοί! Αυτό για να συμβεί δεν αρκούν τα ‘ευχολόγια’ φυσικά. Απαιτείται γνώση, παρατηρητικότητα, θέληση, αποφασιστικότητα. Για παράδειγμα, όταν γνωρίζουμε ότι σε έναν συγκεκριμένο χώρο ή συλλογικότητα βρίσκονται πολλοί τέτοιοι άνθρωποι, πρέπει να είμαστε ανόητοι ώστε να εισέλθουμε σε αυτούς. Ή, ακόμη χειρότερα, να βλέπουμε ότι ένας άνθρωπος είναι κακός και συκοφάντης, αλλά επειδή έχουμε ή μπορούμε να έχουμε ένα κάποιο συμφέρον από αυτόν, να το αποδεχόμαστε για να πετύχουμε αυτό που θέλουμε. Είναι απολύτως βέβαιο και εξακριβωμένο ότι θα ζημιωθούμε από τέτοιες λογικές και πρακτικές. Τα παραδείγματα επ’ αυτού είναι ανεξάντλητα, καλείται ο αναγνώστης να σκεφτεί μόνος περισσότερα.

Συνεχίζει προτρέποντας να αγαπάμε τους φίλους μας. Να έχουμε, κατ’ αρχήν, φίλους. Η αξία της φιλίας έχει αναλυθεί πολλάκις από τα αρχαία χρόνια ως σήμερα, δεν πιστεύουμε ότι χρειάζεται περαιτέρω ανάλυση από εμάς το θέμα. Έπειτα, αναφέρεται στην με κάθε τρόπο αντιμετώπιση του κάθε εχθρού που μπορεί να εμφανιστεί στη ζωή μας. Εφόσον κάποιος μας εχθρεύεται και επιτίθεται αυτός, οφείλουμε, λέει, να σταθούμε κι εμείς εχθρικά απέναντί του. Και όχι μόνο αυτό. Όπως ο λύκος να πέσουμε πάνω του, κάθε φορά αλλάζοντας και τακτικές επίθεσης, προφανώς για να αιφνιδιάσουμε τον εχθρό και να τον καταβάλλουμε. Φίλος στον φίλο και εχθρός στον εχθρό. Αυτή η λογική προσέγγιση είναι απολύτως ‘δίκαια’. Αποδίδει τα ‘ίσα’. Ένα για ένα. Θυμίζει το ‘οφθαλμόν αντί οφθαλμού’. Τούτη είναι η ακριβής περιγραφή του δικαίου των ανθρώπων. Έκανες αυτό; Αυτό και θα λάβεις ανταπόδοση.

Ακολούθως διατυπώνει την θέση ότι ο έχων ‘σωστή γλώσσα’ άνθρωπος ξεχωρίζει με κάθε νόμο, σε κάθε μορφής πολιτειακή κατάσταση. Είτε αυτή είναι η τυραννία, είτε αυτή είναι η οχλοκρατία, είτε είναι η αριστοκρατία (διοίκηση της Πολιτείας από τους Αρίστους, τους Σοφούς). Αυτό σημαίνει, με λίγα λόγια, ότι η πραγματική αξία κάθε ανθρώπου δεν εξαρτάται από την πολιτειακή κατάσταση μιας χώρας. Τούτο είναι αληθές. Αν κάποιος λάβει ορθή Παιδεία εξ αρχής, δεν πάψει να καλλιεργεί τον εαυτό του επ’ αγαθώ και συν Θεώ, πράγματι, ακλόνητα και αμετάβλητα στερεωμένη στο Καλό, η ποιότητά του θα διαχέεται στους γύρω, ανεξαρτήτως της κοινωνικής κατάστασης ή του πολιτεύματος. Συνεπώς, όσοι κηρύττουν ιδεολογίες ‘αλλαγής πολιτεύματος’ για να ‘φτιάξουμε την Παιδεία’ είτε ψεύδονται, είτε δεν αντιλαμβάνονται την παραπάνω αλήθεια. Ευχής έργον, προφανώς, θα ήταν να μπορούσε να υπάρξει μια Πολιτεία της οποίας βασική στόχευση θα ήταν η παροχή ορθής Παιδείας σε όλους τους πολίτες της. Συνήθως όμως όσοι ανέρχονται σε θέσεις Αρχής προτιμούν να έχουν τους πολίτες σε διαίρεση και αμορφωσιά ή ημιμάθεια (και πολλά άλλα) ώστε να μπορούν να ασκούν Εξουσία και να μην αμφισβητείται αυτή. Άλλοι το πράττουν αυτό φανερά και άλλοι συγκαλυμμένα. Το αποτέλεσμα παραμένει το ίδιο: η ορθή Παιδεία δεν παρέχεται σκοπίμως στους πολίτες. Είναι αυτός ο βασικότερος λόγος που οι Φιλόσοφοι πίστευαν πως μόνο αν κυβερνήσουν οι Άριστοι, οι Σοφοί (με όσα αυτές οι έννοιες περιλαμβάνουν και έχουμε εξηγήσει στα άρθρα μας) είναι δυνατό μια Πολιτεία να έχει πραγματικά Ελεύθερους και με ορθή Παιδεία πολίτες.

Το απόσπασμα καταλήγει με ξεκάθαρες θεολογικές θέσεις: Κανείς δεν πρέπει να γίνεται θεομάχος, μας λέει. Ο Θεός είναι που τους ανθρώπους μεγαλύνει και τους χαρίζει ‘δόξα τρανή’. Προφανώς, μιλάει, πάλι, για μια ζωή που έχει κέντρο της και μόνιμη αναφορά τον Θεό. Και ακλόνητη πεποίθηση ότι κάθε καλό προέρχεται από Εκείνον. Συνεχίζει τονίζοντας πως οι φθονεροί άνθρωποι αυτές τις αλήθειες δεν τις δέχονται και διατηρούν τον νου τους άρρωστο, δεν ιατρεύονται (διότι δεν το θέλουν). Ακολούθως αναφέρεται σε ανθρώπους που για να πετύχουν τα σχέδιά τους τεντώνουν τα όρια, φτάνουν στα άκρα δηλαδή, στα όριά τους, δίνοντας την ίδια στιγμή μεγάλο πόνο στην καρδιά τους. Φαίνεται πως εδώ γίνεται λόγος για εκείνους που προσεγγίζουν την ζωή καθαρά ‘λογικά’ και ‘υπολογιστικά’ πιστεύοντας στις ‘δικές τους δυνάμεις’. Πιθανώς υπονοείται κάποια σχετική αδιαφορία για την ύπαρξη Θεού και την βοήθεια από Εκείνον, αν όχι και θεομαχία. Όταν λοιπόν ο άνθρωπος αποφασίσει να βασιστεί στις δικές του δυνάμεις και ικανότητες αποκλειστικώς, ο Πίνδαρος λέει ότι πολύ πόνο στην καρδιά θα μαζέψει και σε οριακές καταστάσεις θα ζήσει. Ο άνθρωπος του 21ου αιώνος έχει πειστεί ότι πρέπει να βασίζεται στις δικές του δυνάμεις, έχει πειστεί να πολεμάει πάντα με τα όριά του, να μη δίνει σημασία και λόγο στον Θεό, αν χρειαστεί δε να Τον αντιμάχεται κιόλας. Η δυστυχία που απλώνεται όλο και περισσότερο στις κοινωνίες του σύγχρονου κόσμου είναι κάτι αναμενόμενο, βάσει των λόγων του Πινδάρου.

Ποιος ‘κερδίζει’ τελικά, για τον Πίνδαρο; Εκείνος που θα δεχτεί να λάβει ζυγό στον αυχένα και να τον σηκώνει ανάλαφρα! Εκείνος που δεν θα κλωτσάει στα ‘οξεία άκρα’, που δεν θα γογγύζει στα διάφορα βάσανα δηλαδή, κάνοντας τον δρόμο του ακόμη πιο ολισθηρό. Τι σημαίνουν όλα αυτά; Κατ’ εμάς σημαίνουν ακριβώς αυτά που κηρύττει η Ορθοδοξία. Ο καθένας μας έχει έναν, μετρημένο και ζυγισμένο, Σταυρό που πρέπει να σηκώσει από τη στιγμή που σαρκώνεται. Οι αρχαίοι Φιλόσοφοι τούτο το αποκαλούσαν ‘Μοίρα’, δηλαδή ‘μερίδιο’. Θεωρούσαν πως είναι ζυγισμένο και υπολογισμένο επακριβώς από τον Δία. Θεωρούσαν επίσης ότι ο άνθρωπος μπορεί να πάσχει ‘υπέρ την μοίρα’ ένεκα των δικών του αμαρτημάτων. Όπως εξίσου πίστευαν πως ένεκα υποδειγματικής ζωής ενώπιον Θεού και ανθρώπων μπορούν να λάβουν δωρεές άνωθεν ‘υπέρ την μοίρα’, πράττοντας και αντίστοιχα κατορθώματα. Η αποδοχή του Σταυρού μας, της Μοίρας (μεριδίου) μας, σε αυτόν τον κόσμο είναι μεγάλη υπόθεση και βάση της πνευματικής ζωής. Η διαχείριση του πόνου (που αναποδράστως θα βιώσουμε ως άνθρωποι) γίνεται εφικτή όταν κυριαρχεί η πεποίθηση στην Δικαιοσύνη του Θεού ότι δεν θα υποφέρουμε ποτέ πέραν των αντοχών μας. Τότε, ο άνθρωπος αποδέχεται ‘ζυγό στον αυχένα’ και τον σηκώνει με τη θέλησή του. Τότε ο Θεός, αυτό τον ζυγό τον καθιστά ‘ανάλαφρο’, διότι ακριβώς αυτό επιθυμεί από εμάς να πράξουμε. Επιπροσθέτως, στις διάφορες στενοχώριες του βίου καλούμαστε να μην φερθούμε ως να κλωτσάμε ‘οξύ άκρον’, διότι αυτό θα κάνει τον δρόμο μας πιο ολισθηρό! Δηλαδή, αν στις δυσκολίες που, με βεβαιότητα, θα έρθουν κάποια στιγμή στη ζωή μας καταφέρουμε να μη γογγύσουμε, να μην αντιδράσουμε με οργή, ακόμη χειρότερα να τα βάλουμε και με τον ίδιο τον Θεό, ο δρόμος μας θα παραμείνει ομαλός και τον ζυγό θα σηκώνουμε ανάλαφρα. Σε διαφορετική περίπτωση, η μία συμφορά θα διαδέχεται την άλλη και η αυτοκαταστροφή μας δεν θα είναι πολύ μακριά. Ουσιαστικώς μιλάμε εδώ για αποδοχή του Θείου Θελήματος.

Καταλήγει το απόσπασμα αυτό με την ευχή του Πινδάρου να είναι αρεστός στους αγαθούς και αυτούς να συναναστρέφεται. Για να είναι αρεστός στους αγαθούς, θα πρέπει να είναι και ο ίδιος αγαθός ή να βρίσκεται στην προσπάθεια, στον αγώνα, να καταστήσει εαυτόν αγαθό. Η δε συναναστροφή με τους αγαθούς βοηθά, ποικιλοτρόπως, τον άνθρωπο. Πριν από όλα, τον εθίζει στο αγαθό, κατά τον αντίστοιχο τρόπο που η συναναστροφή με τους κακούς εθίζει τον άνθρωπο στην κακότητα.

Είναι σαφές και ξεκάθαρο για εμάς ότι συνολικά ο Πίνδαρος πιστεύει και διακηρύττει μια ζωή διαρκούς πνευματικού αγώνα, μια ζωή με διαρκή αναφορά στον Θεό.

Ισίδωρος Άγγελος

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

Blog at WordPress.com.

Up ↑

%d bloggers like this: