Ο Ασκληπιός, η Ιατρική, η Φαρμακευτική και η Χειρουργική – Πίνδαρος

Στο παρόν άρθρο παρουσιάζουμε και αναλύουμε ένα απόσπασμα από τον λυρικό ποιητή Πίνδαρο.

Pindar_statue

Πυθιόνικος ΙΙΙ, Στίχοι 47-62

Αρχαίο κείμενο: «τους μέν ών, όσσοι μόλον αυτοφύτων ελκέων ξυνάονες, ή πολιώ χαλκώ μέλη τετρωμένοι ή χερμάδι τηλεβόλω, ή θερινώ πυρί περθόμενοι δέμας ή χειμώνι, λύσαις άλλον αλλοίων αχέων έξαγεν, τους μέν μαλακαίς επαοιδαίς αμφέπων, τους δε προσανέα πίνοντας, ή γυίοις περάπτων πάντοθεν φάρμακα, τους δε τομαίς έστασεν ορθούς. Αλλά κέρδει και σοφία δέδεται. Έτραπεν και κείνον αγάνορι μισθώ χρυσός εν χερσίν φανείς άνδρ’ εκ θανάτου κομίσαι ήδη αλώκοτα. Χερσί δ’ άρα Κρονίων ρίψαις δι’ αμφοίν αμπνοάν στέρνων κάθελεν ωκέως, αίθων δε κεραυνός ενέσκιμψεν μόρον. Χρή τά Fεοικότα πάρ δαιμόνων μαστευέμεν θναταίς φρασίν γνόντα το πάρ ποδός, οίας ειμέν αίσας. Μη, φίλα ψυχά, βίον αθάνατον σπεύδε, τάν δ’ έμπρακτον άντλει μαχανάν»

Απόδοση: «Και όσοι πήγαιναν είτε με έλκη αυτοφυή, είτε λαβωμένοι από λαμπερό χαλκό ή λιθάρι από μακριά βληθέν, είτε με κατεστραμμένο σώμα από θερινό πυρ ή από τον χειμώνα, τον καθέναν από αρρώστιες αλλιώτικες ιάτρευε, άλλους φροντίζοντας με μαλακές επωδούς, σ’ άλλους δίνοντας να πιουν πραϋντικά ποτά, ή περιδένοντας/εφαρμόζοντας από παντού φάρμακα στα σωματικά μέλη τους, κι άλλους έστηνε ορθούς με τομές. Αλλά στο κέρδος γίνεται δέσμια και η σοφία. Εξέτρεψε και εκείνον ο μεγαλοπρεπής μισθός, χρυσάφι στο χέρι του, να σηκώσει ένα νεκρό που ο θάνατος τον είχε αρπάξει πια. Ταχέως ο Κρονίων έριξε και στους δύο τα χέρια του αφαιρώντας τους την πνοή από τα στέρνα, ενώ ο αναμμένος κεραυνός τους έδωσε τον θάνατο. Πρέπει να επιζητούμε από τους δαίμονες όσα είναι ταιριαστά στις θνητές φρένες μας, γνωρίζοντας τι βρίσκεται μπροστά στα πόδια μας και ποια μοίρα μας ορίζει. Μη, φίλη ψυχή, αγωνίζεσαι για αθάνατη ζωή, αλλά κατάβαλλε πάσα προσπάθεια για όσα γίνονται πρακτικώς»

NovoScriptorium: Πριν αναλύσουμε το απόσπασμα αυτό, οφείλουμε να εξηγήσουμε πως εδώ γίνεται αναφορά στον υιό του Απόλλωνος, Ασκληπιό, ο οποίος, όπως μας πληροφορεί ο Πίνδαρος στους αμέσως προηγούμενους στίχους του ‘Πυθιόνικου’, διδάχτηκε από τον Κένταυρο στην Μαγνησία πώς να θεραπεύει τις ‘πολύπονες νόσους των ανθρώπων’.

«και ρά νιν Μάγνητι φέρων πόρε Κενταύρω διδάξαι πολυπήμονας ανθρώποισιν ιάσθαι νόσους»

Πριν από οτιδήποτε άλλο λοιπόν, η πρώτη μας διαπίστωση είναι ότι η Ιατρική τέχνη διδασκόταν στην Ελληνική Χερσόνησο πάρα πολλά χρόνια πριν την εποχή μας, σε εποχές ‘μυθικές’.

Σύμφωνα με το απόσπασμα οι άνθρωποι μπορούν να πάσχουν από:

α) έλκη αυτοφυή

β) τραυματισμούς από διάφορα αντικείμενα, παραπέμποντας κυρίως στον πόλεμο και τα εν χρήσει σε αυτόν όπλα

γ) ‘καταστροφές’ του σώματος είτε λόγω υψηλής είτε λόγω χαμηλής θερμοκρασίας

Σύμφωνα με αυτή την αντίληψη οι άνθρωποι νοσούν ή πάσχουν είτε:

α) ένεκα της ίδιας της φύσεώς τους, του ίδιου του σώματός τους.
Δηλαδή, γενετικοί παράγοντες, κληρονομικότητα, κλπ. Επίσης, εξαιτίας παράχρησης του σώματος ή υπερβολικής καταπονήσεως αυτού. Τέλος, οπωσδήποτε εξαιτίας λόγων που σχετίζονται με την διατροφή

β) ένεκα εξωγενών παραγόντων, όπως ατυχήματα, πόλεμοι και εν γένει συρράξεις κάθε τύπου

γ) ένεκα κλιματολογικών συνθηκών και εν γένει ένεκα φυσικού περιβάλλοντος

Ποικίλλουν λοιπόν οι διάφορες νόσοι, τα διάφορα έλκη, οι διάφοροι τραυματισμοί. Πώς ο Ασκληπιός θεράπευε αυτά μας εξηγεί στη συνέχεια:

α) με χρήση ‘μαλακών επωδών’

β) δίνοντας να πιούν πραϋντικά ποτά

γ) περιδένοντας/εφαρμόζοντας φάρμακα στα σωματικά μέλη τους

δ) με τομές

Τι σημαίνουν αυτά όμως ας το εξετάσουμε αμέσως:

α) οι ‘μαλακές επωδοί’ φαίνεται πως είναι κάποια ρυθμικά λόγια, σχεδόν βέβαιο μετά μουσικής, που ‘μαλάκωναν’ κατά κάποιον τρόπο τον ασθενή. Υπάρχει και η διαδεδομένη θέση ότι οι ‘επωδοί’ ήταν κάτι σαν ‘ξόρκια’, τάχα μαγικά, θέση με την οποία στο NovoScriptorium δεν συμφωνούμε καθόλου. Από την μελέτη μας στην αρχαία ελληνική γραμματεία προκύπτει ότι η ρυθμική χρήση λέξεων συνοδευόμενη πολλάκις και από –συγκεκριμένη κάθε φορά, ανάλογα την ασθένεια- μουσική ήταν εν χρήσει από τα μυθικά χρόνια ως την εποχή των φυσικών φιλοσόφων (τουλάχιστον μέχρι τότε) και σκοπός της ήταν, κυρίως, η ψυχική και πνευματική ίαση των ασθενών. Εικάζεται, με αρκετά στιβαρή επιχειρηματολογία από σύγχρονους επιστήμονες, ότι στα Ασκληπιεία των Κλασικών χρόνων ήταν διαδεδομένες πρωτότυπες μέθοδοι ψυχοθεραπείας που περιλάμβαναν, μεταξύ άλλων, και χρήση ήχων, μουσικής. Επίσης, έχουν πραγματοποιηθεί με επιτυχία ανά τον κόσμο πειράματα βελτίωσης ή και ίασης ψυχικών και πνευματικών νοσημάτων με την χρήση ανάγνωσης/ακοής αρχαίων ελληνικών κειμένων στο πρωτότυπο, συχνά στίχων του Ομήρου. Θεωρούμε, λοιπόν, ότι οι ‘μαλακές επωδοί’ μάλλον στόχευαν στο να επιφέρουν ψυχική και πνευματική ισορροπία στον κάθε ασθενή. Έχει αποδειχθεί από τη σύγχρονη επιστήμη η μεγάλη σημασία που έχει η ψυχική και πνευματική κατάσταση ενός ασθενή σε συνάρτηση με την σωματική του υγεία. Μάλλον δεν πρέπει να ληφθεί ως ‘τυχαίο’ το γεγονός ότι πρωτίστως αναφέρεται αυτός ο τρόπος ‘ίασης’. Θεραπεύοντας, εξισορροπώντας την ψυχική και πνευματική κατάσταση ενός ασθενούς, ακόμη περισσότερο αν τούτο λάβει και θρησκευτική χροιά (έστω ενεργώντας ως ‘αυθυποβολή’), τότε αυτομάτως έχουμε αυξήσει εξ αρχής τις πιθανότητες και για σωματική ίαση. Μπορεί ο αναγνώστης να αναζητήσει διάφορες παρεμφερείς επιστημονικές δημοσιεύσεις στο τμήμα μας ‘Scientific Research

β) τα ‘πραϋντικά ποτά’, όπως όλοι αντιλαμβανόμαστε, είναι αυτό που στις ημέρες μας ονομάζουμε συλλήβδην ‘φάρμακα’. Δηλαδή, διάφορα σκευάσματα σε βρώσιμη και πόσιμη μορφή, τα οποία χρησιμοποιούνται ανάλογα με την πάθηση. Η μελέτη μας στην αρχαία γραμματεία καταδεικνύει την εξεζητημένη χρήση πλήθους βοτάνων, σε διάφορες μίξεις και δοσολογίες, την χρήση ριζών, φρούτων, λαχανικών, ακόμη και υλικών ζωικής προελεύσεως για την παρασκευή των διαφόρων θεραπευτικών σκευασμάτων. Αυτή η Παράδοση ξεκίνησε στα μυθικά χρόνια (πόσο παλαιά άραγε;) και συνεχίστηκε αδιάσπαστη μέχρι την περίοδο της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας (Ρωμανία-‘Βυζάντιο’). Πέρασε έπειτα στη Δύση και μορφοποιήθηκε στη σύγχρονη Φαρμακευτική μόλις πριν ένα αιώνα. Όπως εμείς διαθέτουμε σήμερα ‘χάπια’ και ‘σιρόπια’, έτσι ακριβώς συνέβαινε και με τους αρχαίους Έλληνες. Στο τμήμα Archeology-Paleontology-Ancient Greece θα βρει ο αναγνώστης άρθρα που επιβεβαιώνουν του λόγου το αληθές (επίσημες αρχαιολογικές ανακοινώσεις)

γ) πέραν των βρώσιμων/πόσιμων σκευασμάτων υπήρχαν και διάφορες ‘αλοιφές’. Αυτά τα εξωτερικού τύπου σκευάσματα περιδένονταν/εφαρμόζονταν απευθείας πάνω στα διάφορα μέλη του σώματος. Όπως όλοι γνωρίζουμε, και στην εποχή μας ακριβώς έτσι συμβαίνει. Η δε λέξη ‘περιδένονταν’ μάλλον υποδηλώνει και ‘περίδεση’ μελών, δηλαδή αυτό που στην εποχή μας θα λέγαμε ‘γύψο’ ή ‘νάρθηκα’. Δηλαδή, όπως λέει και το κείμενο, ‘έστηνε ορθούς’ τους ασθενείς εφαρμόζοντας περίδεση μελών και επάλειψη αυτών με κάποια σκευάσματα. Μέθοδοι που εφαρμόζονται, ως γνωστόν, και στην εποχή μας

δ) όπως αντιλαμβάνεται ο αναγνώστης, οι αναφερόμενες ‘τομές’ δεν είναι κάτι άλλο παρά αυτό που σήμερα καλούμε Χειρουργική. Πράγματι, υπάρχουν διάφορες παθήσεις ή τραυματισμοί που δεν είναι δυνατό να ιαθούν άνευ χειρουργικής επεμβάσεως ή επεμβάσεων. Είναι λοιπόν φανερό, εξ όσων έχουμε ως τώρα παραθέσει, ότι ήδη από την εποχή του Κενταύρου και του Ασκληπιού υπήρχαν και ασκούταν τόσο η Ιατρική, όσο και η Φαρμακευτική και η Χειρουργική. Σε ποια έκταση δεν είμαστε σε θέση να γνωρίζουμε επακριβώς. Προτρέπουμε τον αναγνώστη να αναζητήσει πλήθος επιστημονικών δημοσιεύσεων για την αρχαία ελληνική (και ελληνο-ρωμαϊκή) Ιατρική στο τμήμα μας ‘Scientific Research

Έπειτα, ο Πίνδαρος σταματά τους επαίνους για τον Ασκληπιό και μας περιγράφει την ‘πτώση’ του. Αρχίζει καταθέτοντας με παράπονο πως ακόμη και η σοφία μπορεί να γίνει δέσμια του κέρδους. Δηλαδή, ότι ακόμη και η ωφέλιμη γνώση για τον άνθρωπο μπορεί να διαστραφεί προς χάριν τους κέρδους. Άπαντες γνωρίζουμε πόσο μεγάλη αλήθεια είναι αυτό που λέγεται εδώ. Για χάρη του ‘χρυσού’ και των ‘μεγαλοπρεπών μισθών’ ξεπουλιούνται ψυχές και συνειδήσεις επιστημόνων κάθε είδους. Είναι λοιπόν, όπως διαπιστώνουμε, πανάρχαιο το πρόβλημα του πάθους της Απληστίας/Φιλαργυρίας. Ικανό να εκτρέψει και τον αγαθότερο και σοφότερο άνθρωπο από την σωστή οδό, της αποκλειστικώς επ’ ωφελεία της Ανθρωπότητος ενασχολήσεως με την Επιστήμη. Άρρηκτα δε συνυφασμένο με τα πάθη της Φιληδονίας, Φιλοδοξίας και Φιλαρχίας.

Ο Ασκληπιός παρουσιάζεται από τον Πίνδαρο να επιχειρεί να ‘σηκώσει νεκρό’, τονίζοντας ότι δεν επρόκειτο για ‘νεκροφάνεια’ και αναστρέψιμη κατάσταση αλλά ότι ο ‘θάνατος τον είχε αρπάξει πια’. Αυτό έχει τη σημασία του, η οποία είναι μεγάλη. Ο άνθρωπος έχει πολλές φορές προσπαθήσει (και προσπαθεί) να ‘βιάσει την φύση’ και να αλλάξει τα πράγματα κατά το συμφέρον του, άλλοτε για την δόξα, άλλοτε –κυρίως- για το κέρδος. Τούτο όμως καλείται ‘Ύβρις’ και επιφέρει άνωθεν τιμωρία. Η μη αποδοχή της Φύσεως ως έχει είναι πρακτική βλασφημία στον Δημιουργό αυτής. Είναι μια υπέρμετρη εκδήλωση Υπερηφανείας/Οίησης από την πλευρά του ανθρώπου. Ο Πίνδαρος μας πληροφορεί, πολύ παραστατικά, ότι για αυτή του την ασέβεια ο Ασκληπιός κατακεραυνώθηκε και πέθανε.

Τέλος, προτρέπει κάθε άνθρωπο να επιζητά από τους δαίμονες (δηλαδή τους ‘θεούς’, το Θείον) μόνο όσα είναι ταιριαστά στις θνητές φρένες μας. Να ζητάμε πράγματα από το μερίδιο (μοίρα) που αναλογεί στον καθένα μας, και εξ όσων αυτό το μερίδιο μας έχει φέρει εμπρός στη ζωή μας. Προτρέπει την ίδια την ψυχή να καταβάλλει κάθε της προσπάθεια για όσα γίνονται πρακτικώς και να μην αγωνίζεται για αθάνατη ζωή. Αυτό το τελευταίο δεν σημαίνει πως ο Πίνδαρος αμφισβητεί την αιωνιότητα της ψυχής. Αναφέρεται, εν συγκρίσει και με το παράδειγμα του Ασκληπιού, στην διάθεση του ανθρώπου να ασχοληθεί με πράγματα που δεν είναι ‘για θνητούς’, όπως η επίτευξη ‘αθανασίας’ με υλικούς τρόπους. Πράγματι, ο άνθρωπος που ασχολείται με αντικείμενα πέραν των δυνατοτήτων του, είτε αντιληπτικών είτε ερμηνευτικών και αναλυτικών, στην καλύτερη περίπτωση, χάνει εν τέλει τα λογικά του, παραφρονεί. Πιθανώς να υπονοείται και ένα θεολογικό μήνυμα εδώ, ότι τα Θεία κρίματα, οι Θείες βουλές αποτελούν μέγα μυστήριο για τον άνθρωπο. Όπως, βεβαίως, μεγάλα μυστήρια είναι αυτά της Ζωής και του Θανάτου. Ποτέ και κανείς άνθρωπος δεν θα δώσει επαρκή απάντηση για αυτά. Και δεν πρέπει καν να εισέλθει στον πειρασμό να το αποτολμήσει! Διότι οι ‘θνητές φρένες’ του και η περιορισμένη (εις πάντα) ανθρώπινη φύση του δεν επαρκεί για κάτι τέτοιο.

Ισίδωρος Άγγελος

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

Blog at WordPress.com.

Up ↑

%d bloggers like this: