Αθανασίου Σταγειρίτη, Ωγυγία: Μυθοποιία – Περί Μύθων

Παραθέτουμε εδώ ένα απόσπασμα από τον πρώτο τόμο της ‘Ωγυγίας’ του Αθανασίου Σταγειρίτη, από το κεφάλαιο ‘Βίβλος Δ’ ή Μυθοποιία – Περί Μύθων’. Ο συγγραφέας επεξηγεί αναλυτικώς πώς δημιουργήθηκαν οι μύθοι και τι σκοπούς εξυπηρετούσε αυτή η δημιουργία. Προτείνεται απαραιτήτως προς ανάγνωση για όλους εκείνους που επιθυμούν να μελετήσουν (και όχι απλώς να διαβάσουν επιφανειακώς) Ελληνική Μυθολογία.

wgygia_1_e5bfc_thumb

Α. Τινές μεν διαιρούσι τους Μύθους, εις πέντε είδη. Εις Θεολογικούς, Φυσικούς, Ψυχικούς, Υλικούς, και Μικτούς. Και Θεολογικούς μεν λέγουσιν εκείνους, εις τους οποίους δεν αναφέρεται ούτε εννοείται σώμα, αλλ’ ουσία μόνον Θεού. Καθώς λέγουσιν οι Ποιηταί εκκλησίας και συμπόσια Θεών, εννοούντες τας υπερκοσμίους δυνάμεις των Θεών (α). Φυσικοί δε Μύθοι λέγονται εκείνοι, οίτινες αναφέρουσι τας δυνάμεις των Θεών, εις τον Κόσμον ενεργούσας. Οίον, ο Κρόνος ως χρόνος εκλαμβανόμενος, έτρωγε τα τέκνα αυτού. Τουτέστι, τα μέρη του χρόνου. Και ο Απόλλων ως Ήλιος εννοούμενος, προξενεί τας νόσους. Ψυχικούς δε λέγουσι τους αναφέροντας τας ενεργείας της ψυχής. Υλικούς δε εκείνους, τους οποίους μετεχειρίσθησαν οι Αιγύπτιοι δια την αμάθειαν, ονομάσαντες Θεούς τα υλικά σώματα. Καθώς την Γην, Ίσιν, το υγρόν, Όσιριν, την Θέρμην Τυφώνα, το ύδωρ Κρόνον, τους καρπούς Άδωνιν, οίνον τον Διόνυσον, κ.τ.λ.

Β. Μικτούς δε λέγουσι τους περιέχοντας δύο είδη μεμιγμένα. Καθώς εις το συμπόσιον των Θεών η Έρις έρριψε το μήλον. Και φιλονεικίας γενομένης, έπεμψεν ο Ζευς τας Θεάς εις τον Πάριν, ός τις προέκρινε την Αφροδίτην. Ενταύθα το συμπόσιον δηλοί τας υπερκοσμίους δυνάμεις των Θεών, το δε μήλον τον Κόσμον, ός τις συνίσταται εκ των εναντίων μερών. Οίον, εκ θερμού και ψυχρού, υγρού και ξηρού, και των λοιπών. Όθεν ρίπτει αυτόν και η Έρις. Οι δε Θεοί φιλονεικούν δια το μήλον. Οίον, θέλοντες να δώσωσιν έκαστος άλλοτι εις τον Κόσμον. Η δε κατ’ αίσθησιν ψυχή, οίον, ο Πάρις, μη βλέπουσα τας άλλας εν τω Κόσμω δυνάμεις, προκρίνει το ορόμενον κάλλος μόνον, την Αφροδίτην. Μικτός άρα ο Μύθος ούτος, εκ Θεολογικού και Φυσικού. Ανήκουσι δε, οι μεν Θεολογικοί εις τους φιλοσόφους, οι δε φυσικοί και ψυχικοί εις τους Ποιητάς, οι δε μικτοί εις τας τελετάς. Επειδή αι τελεταί συνάπτουσι τους ανθρώπους με τους Θεούς και με τον Κόσμον. Τοιούτους Μύθους δηλαδή μεταχειριζόμενοι οι φιλόσοφοι, εδίδαξαν τας τελετάς και τα μυστήρια, ως ο Ορφεύς, και άλλοι Ποιηταί τε και φιλόσοφοι, οι οποίοι ωνομάσθησαν και Θεόληπτοι, και οι Μύθοι Θείοι. Επειδή εδίδαξαν με Μύθους τας ουσίας και δυνάμεις των Θεών, και ουχί με Ιστορίαν απλήν και υπό πάντων εννοουμένην. Διότι και το θείον δεν εννοείται υπό πάντων. Όθεν και κατά την ομοιότητα του Θείου, οίον, κατά το ρητόν και άρρητον, φανερόν και αφανές, σοφόν και κρυπτόμενον, εγένοντο και οι Μύθοι, μιμούμενοι την ιδιότητα εκείνου, δια να εννοούσιν αυτούς μόνον οι πεπαιδευμένοι και φιλόσοφοι. Οι δε άλλοι να πιστεύωσι μόνον. Επειδή και οι Θεοί, τα καλά όλα, όσα γίνονται εκ των αισθητών, τα έδωκαν κοινώς εις όλους τους ανθρώπους. Τα δε εκ των νοητών, μόνον εις τους εχέφρονας και εννοούντας. Ως και οι Μύθοι λέγουσι κοινώς εις πάντας, ότι είναι Θεοί. Δεν λέγουσιν όμως και ποίοι είναι, και τα λοιπά μυστηριώδη, τα οποία εννοούσι μόνον οι δυνάμενοι ενοήσαι. Αυτά ήτον άρα τα μυστήρια, τα οποία εδιδάσκοντο οι αμαθείς υπό των Ιερέων. Δια τούτο λέγει ο Σαλλούστιος, οι θέλοντες να μάθωσι τα περί των Θεών, πρέπει να ανατραφούν καλώς και με ορθάς δόξας παιδιόθεν. Να είναι και φύσει αγαθοί και έμφρονες, και να γνωρίζωσι και τας κοινάς εννοίας, όσας γνωρίζουσι κοινώς όλοι οι άνθρωποι. Οίον, ότι ο Θεός είναι αγαθός, απαθής και αμετάβλητος. Επειδή το μεταβαλλόμενον μεταβάλλεται εις το καλήτερον, ήτον πρότερον χειρότερον. Τοιαύτας λοιπόν και άλλα πολλά προτερήματα έδωκαν εις τους Μύθους, όσοι ηθέλησαν να υπερασπισθούν την θρησκείαν αυτών. Και μάλιστα προς την αρχήν του Χριστιανισμού, ότε εξελέγχοντο υπό των Χριστιανών Φιλοσόφων, συνέρραψαν πολλάς τοιαύτας απαντήσεις. Ως οι Πλατωνικοί Φιλόσοφοι, ο Πορφύριος, Ιάμβλιχος, Πρόκλος και Πλωτίνος, οίτινες συνέγραψαν ολόκληρα βιβλία.

Γ. Άλλοι δε διαιρούσι τους Μύθους εις εξ είδη. Εις Ιστορικούς, Φιλοσοφικούς, Αλληγορικούς, Ηθικούς, Μικτούς και Ασημάντους ή Ηδονικούς. Και Ιστορικοί μεν είναι, όσοι διηγούνται τας Ιστορίας των Θεών, Ηρώων και άλλων τοιούτων αρχαίων συμβεβηκότων, με Μύθους και πλάσματα μεμιγμένας, εκ των οποίων αν αφαιρεθούν τα μυθώδη και παράλογα της αρχαϊκής δεισιδαιμονίας και αμαθείας πλάσματα, μάλιστα της ποιητικής φαντασίας, μένει η Ιστορία καθαρά. Ως η εκστρατεία των Αργοναυτών, ο πόλεμος της Τρωάδος, αι εκστρατίαι του Ηρακλέους, του Περσέως, του Διονύσου και πάντων των αρχαίων συμβεβηκότων, ένθα αναφέρονται περιστατικώς. Και τα πρόσωπα και οι τόποι, οι οποίοι ονομάζονται σχεδόν και την σήμερον ούτω, και άλλαι πολλαί περιστάσεις, αι οποίαι επιβεβαιούσι το κύρος της ιστορίας. Έν δε μόνον λείπει, η ακρίβεια του χρόνου προ των Τρωικών. Και αν ήτον τρόπος να ευρεθή και τούτο, η Μυθολογία ελάμβανε σχήμα ιστορίας τακτικής από της βασιλείας του Ουρανού.

Δ. Φιλοσοφικοί δε λέγονται εκείνοι, τους οποίους έπλασαν οι Ποιηταί ως παραβολάς αρμοδίας, εις το να περικρύπτωσι τα μυστήρια της φύσεως, και της φιλοσοφίας αυτών. Αντί να ειπούν, ότι η Θέρμη η υπερβολική του Ηλίου προξενεί, ή αυξάνει τας επιδημικάς ασθενείας, δίδουσιν εις τον Απόλλωνα την ενέργειαν ταύτην. Και ο Ωκεανός και ο Πόντος εγέννησαν τους ποταμούς. Οίον, οι ποταμοί πηγάζουσιν εκ του Ωκεανού και της Θαλάσσης. Και άλλα τοιαύτα, ως και η Σελήνη εγέννησεν εκ του Αέρος την Δρόσον.

Ε. Αλληγορικοί δε είναι εκείνοι, οι οποίοι κρύπτουσι παραβολικώς εννοίας μυστικάς, και σημαίνουσι, με άλλον όνομα και σύμβολον, άλλο πράγμα. Καθώς λέγει ο Πλάτων, ότι ο Πόρος και η Πενία εγέννησαν τον Έρωτα. Οίον, τα πλούτη και η πτωχεία εγέννησαν τον πόθον προς τα εργόχειρα και τέχνας. Ο μεν πλούτος δια πολυτέλειαν και ηδονήν, η δε πτωχεία δια την ανάγκην. Ή ως άλλοι συμπεραίνουσιν, ότι ο Έρως ενώνει και τα δύο άκρως εναντία.

ΣΤ. Ηθικοί δε, οι ευρεθέντες μόνον προς διόρθωσιν των ηθών. Καθώς εκείνος, ός τις λέγει, ότι ο Ζεύς έστελνε τα άστρα την ημέραν εις την Γην να παρατηρούν τας πράξεις των ανθρώπων. Δι’ αυτήν την αιτίαν έπλασαν και τον Άδην και τα Ηλύσια Πεδία, και τους κριτάς. Ομοίως και εκείνος του Ναρκίσσου εξελέγχει την φιλαυτίαν. Τοιούτοι είναι και οι Αισώπειοι Μύθοι.

Ζ. Μικτοί δε, όσοι είναι μεμιγμένοι με δύο Μύθους ή εννοίας, ηθικήν και αλληγορικήν. Καθώς η Άτη ήτον θυγάτηρ του Διός. Πλην, επειδή ήτον βλαβερά και μισητή, ο Ζεύς έρριψεν αυτήν εκ του Ουρανού, και ώμοσε να μη την δεχθή πλέον εις τον Ουρανόν.

Η. Ασήμαντοι δε και ηδονικοί είναι εκείνοι, οι οποίοι δεν περιέχουσιν ουδεμίαν έννοιαν, αλλ’ επενοήθησαν μόνον προς ηδονήν και διατριβήν των ανθρώπων. Καθώς εκείνος της ψυχής, και οι των Μιλησίων και Συβαριτών λεγόμενοι Μύθοι. Κατά ταύτην λοιπόν την διαίρεσιν πρέπει να παρατηρή τους Μύθους, ός τις θέλει να γνωρίση την Μυθολογίαν και τα μυστήρια αυτής, αφ’ ου γνωρίση πρότερον αντί τίνος εκλαμβάνουσιν, ή αλληγορούσιν οι Ποιηταί έκαστον Θεόν, και εις τι πράγμα επροστάτευεν έκαστος, ως ρηθήσεται εις τας αλληγορίας εκάστου. Τότε εννοεί δια τι παρέταξεν ο Όμηρος τους πέντε Θεούς, την Ήραν, Αθηνάν, Ποσειδώνα, Ερμήν, και τον Ήφαιστον, βοηθούς των Ελλήνων, και έξ βοηθούς των Τρωαδιτών. Τον Άρην, Απόλλωνα, Άρτεμιν, Αφροδίτην, Λητώ, και τον Ξάνθον ποταμόν. Και αντέταξεν αυτούς απεναντίον προς τους εναντίους, και πολεμίους εκάστου. Εναντίον του Ποσειδώνος τον Απόλλωνα. το μερικόν πυρ προς όλον το ύδωρ. Εναντίον της Αθηνάς τον Άρην. Την φρόνησιν προς την αφροσύνην. Εναντίον δε της Αρτέμιδος την Ήραν. Τον περίγειον Αέρα προς την Σελήνην. Εναντίον της Λητούς τον Ερμήν. Τον λόγον προς την Λήθην. Εναντίον δε του Ξάνθου τον Ήφαιστον. Όλον το πυρ προς το μερικόν ύδωρ.

Θ. Και αύτη μεν είναι φυσική θεωρία. Επειδή η παράταξις έχει και ηθικήν (…)

Ια. Ταύτα λοιπόν πάντα ούτως εξεταζόμενα, δεικνύουσι τον νουν των ποιητών. Επειδή θεωρούνται γενικωτέρως κατά τρεις τρόπους. Καθ’ Ιστορίαν, αλληγορίαν και μυθολογίαν. Όθεν και ο Ζευς ιστορούμενος μεν, εκλαμβάνεται ως Βασιλεύς ποτέ χρηματίσας. Αλληγορούμενος δε, εις Αέρα, εις Ήλιον, εις νουν. Οίον ψυχήν του παντός. Εις Ουρανόν, ή εις Αιθέρα. Μυθευόμενος δε, ως πατήρ θνητών τε Θεών τε, κ.τ.λ. Όθεν κατηγόρησαν τον Όμηρον δια τας θεομαχίας, οι μη εννοήσαντες ταύτας τας εννοίας, ως λέγει Ηρακλείδης ο Ποντικός, εις τας Ομηρικάς αλληγορίας. Τοιαύτας αλληγορίας, ιστορίας, και Μύθους έχουσιν όλοι οι Θεοί.

Ιβ. Ζητείται δε έτι, δια τι εξέλαβον τους Θεούς εις τοσαύτας εννοίας. Η ιστορία λέγει, ότι ο Ζευς ήτον Βασιλεύς, και απεθέωσαν αυτόν οι άνθρωποι, δια τας αρετάς αυτού. Τούτο βεβαιούται με την αποθέωσιν του Αλεξάνδρου και τινων αυτοκρατόρων της Ρώμης, τα οποία εγίνοντο εις τον χρυσούν αιώνα της φιλολογίας, ότι η δοξομανία αύτη η αρχαιοτάτη εσώζετο έως τότε . Ύστερον δε οι φιλόσοφοι και Ποιηταί, και μάλιστα οι Ιερείς, εξηλληγόρησαν τα ονόματα ταύτα εις τα στοιχεία, και εις τας ενεργείας της φύσεως. Ωνόμασαν και τους Πλανήτας και Αστέρας απ’ αυτών. Έστω δε και ότι ωνόμασαν πρότερον τας δυνάμεις εκείνας ούτω, κατά τας παραδόσεις των Αιγυπτίων και άλλων, οίτινες ωνόμασαν τον Ήλιον Όσιριν, και την Σελήνην Ίσιν, και έπειτα απαθανατίσαντες τους ανθρώπους, ωνόμασαν και αυτούς ούτω δια δόξαν. Πάλιν η αυτή αιτία ευρίσκεται της προς αλληγορίαν αναγωγής.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

Blog at WordPress.com.

Up ↑

%d bloggers like this: