Ο Θεόφραστος και η σημασία του έργου του ‘Περί λίθων’ στην Ιστορία της Επιστήμης

Στο παρόν άρθρο παρουσιάζουμε ένα απόσπασμα για το θέμα του τίτλου μας από το βιβλίο ‘Η Ελληνική επιστήμη μετά τον Αριστοτέλη’, του G.E.R. Lloyd (Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης)

Theofrastos.jpg

Από το κεφάλαιο ‘Το Λύκειο μετά τον Αριστοτέλη’, Σελ. 26-28

«Η θετικότερη συμβολή του (NovoScriptorium: του Θεόφραστου) εντοπίζεται σε πραγματείες όπως το Περί λίθων και στα βοτανικά συγγράμματα. Εδώ εμφανίζεται ως ερευνητής στα πρότυπα της ζωολογίας του Αριστοτέλη. Το αντικείμενο του Περί λίθων, π.χ., αντιστοιχεί στη σύγχρονη πετρολογία. Το πλαίσιο της θεωρίας του, όπως συμβαίνει πολύ συχνά, προέρχεται από τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη, υπό την έννοια ότι κατατάσσει ό, τι υπάρχει στο έδαφος σε δύο κατηγορίες, εκείνα στα οποία επικρατεί το νερό (όπως τα μέταλλα) και εκείνα στα οποία επικρατεί η γη (λίθοι και γαίαι). Αλλά εντός του πλαισίου αυτού, επιχειρεί μια περιγραφή των διαφόρων ειδών πετρωμάτων, διακρίνοντάς τα με βάση κριτήρια όπως το χρώμα, η σκληρότητα, η ομαλότητα, η στερεότητα, το βάρος (δηλαδή αυτό που ονομάζουμε ειδικό βάρος) και, ίσως το πιο ενδιαφέρον όλων, με βάση τις αντιδράσεις τους σε άλλες ουσίες, ιδίως στη φωτιά και στη θερμότητα. Στο τελευταίο αυτό σημείο παρατηρεί, π.χ., ότι ορισμένα μεταλλεύματα λιώνουν και ρευστοποιούνται κατά την επαφή τους με τη φωτιά. Ότι μερικοί λίθοι γίνονται κομμάτια και θρυμματίζονται. Ότι άλλοι λίθοι καίγονται (π.χ. το μάρμαρο που, όταν καίγεται, παράγει καυστική άσβεστο), ενώ άλλοι πάλι αντιστέκονται στη φωτιά ή είναι άφλεκτοι.

Η μελέτη του καλύπτει ένα σημαντικό εύρος δεδομένων. Ο Θεόφραστος παραθέτει ανελλιπώς αναλυτικές πληροφορίες για τις ουσίες που περιγράφει, πολλές φορές αναφέροντας τον ακριβή τόπο προέλευσης ενός συγκεκριμένου είδους λίθου, γαίας ή μετάλλου. Ο τρόπος με τον οποίο χρησιμοποιεί τα δεδομένα που προέρχονται από ‘βιομηχανικές’ διεργασίες παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Στο κεφάλαιο 16, στο οποίο περιγράφεται η εξόρυξη μιας ουσίας που είναι πιθανώς ο λιγνίτης, υπάρχει η πρώτη σωζόμενη αναφορά στη χρήση ενός ορυκτού προϊόντος ως καυσίμου σε ελληνικό κείμενο. Στα κεφάλαια 45-47 σχετικά με τον βασανίτη δίδεται για πρώτη φορά μία μέθοδος καθορισμού της ακριβούς αναλογίας των συστατικών ενός κράματος και, ανάμεσα στις πολλές περιγραφές παρασκευής χρωστικών υλών, περιλαμβάνεται η πρώτη σωζόμενη περιγραφή για την παρασκευή ανθρακικού μολύβδου (στουπέτσι). Μεταξύ των διεργασιών που αναφέρει ότι είχαν ανακαλυφθεί πρόσφατα είναι η παραγωγή κόκκινης ώχρας και η εξαγωγή κινναβαρίτη. Στο κεφάλαιο 60 παρατηρεί ότι ‘η τέχνη μιμείται τη φύση και δημιουργεί επίσης τις δικές της ιδιόμορφες ουσίες, άλλες για τη χρησιμότητα, άλλες απλώς για την εμφάνισή τους…και άλλες για αμφότερους τους σκοπούς, όπως τον υδράργυρο’ και αφού περιγράφει εν συντομία τον τρόπο παραγωγής του τελευταίου, προσθέτει: ‘ίσως μπορούν να ανακαλυφθούν αρκετά ακόμη τέτοια πράγματα’.

IMG_2989.jpg

Δεν υπάρχουν πληροφορίες ότι ο Θεόφραστος επιχείρησε να συνεχίσει την προσπάθεια διάκρισης των διαφόρων ειδών λίθων και γαιών με τη διεξαγωγή συστηματικών πειραμάτων, παρά το γεγονός ότι ορισμένες πτυχές της έρευνάς του μπορεί να του είχαν υποδείξει την αξία ενός τέτοιου εγχειρήματος. Από την άλλη, συλλέγει σημαντικό όγκο πληροφοριών –χωρίς αμφιβολία από διάφορες πηγές, συμπεριλαμβανομένων των προγενέστερων συγγραφέων, καθώς και από τις προσωπικές του έρευνες και παρατηρήσεις- τις οποίες και αξιολογεί, σε γενικές γραμμές, με προσοχή. Ενώ οι περισσότεροι αρχαίοι συγγραφείς που μελέτησαν τα ορυκτά αναφέρονται εκτενώς στις μαγικές ιδιότητές τους, και ειδικότερα στις υποτιθέμενες θεραπευτικές δυνάμεις τους, το Περί λίθων είναι σχεδόν εξ ολοκλήρου απαλλαγμένο από τέτοιες αντιλήψεις. Είναι αλήθεια ότι σε τρεις ή τέσσερεις περιπτώσεις καταφεύγει σε λαϊκούς μύθους, όπως, π.χ., στην ιστορία του λίθου λυγκούριον που υποτίθεται ότι προήλθε –όπως δηλώνει και η ονομασία του- από τα ούρα ενός λύγκα. Πάντως, δεν αναφέρει παρά λίγες τέτοιες παράλογες ιστορίες, και εκφράζει τις αμφιβολίες του για τις περισσότερες από αυτές. Όπως έγραψαν οι σημαντικότεροι σύγχρονοι Βρετανοί σχολιαστές του, E.R Caley και J. F. C. Richards: ‘επί σχεδόν δύο χιλιετίες, το συγκεκριμένο σύγγραμμα του Θεόφραστου παρέμεινε η πιο ορθολογική και συστηματική απόπειρα μελέτης των ορυκτών ουσιών’»

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

Blog at WordPress.com.

Up ↑

%d bloggers like this: