Στράτων ο Λαμψακηνός και πειραματική Φυσική τον 3ο αιώνα π.Χ.

Τον Θεόφραστο διαδέχτηκε ο Στράτων ο Λαμψακηνός, που παρέμεινε στη διεύθυνση του Λυκείου από το 286 περίπου ως το 268 π.Χ. Ο Στράτων έγραψε επίσης για μια μεγάλη ποικιλία θεμάτων, όπως η λογική, η ηθική και η πολιτική. Όμως, όπως δείχνει το παρωνύμιό του «ο φυσικός», το ενδιαφέρον του εστιαζόταν στη μελέτη της φύσης, και ιδιαίτερα των κλάδων που σήμερα αντιστοιχούν στη φυσική και στη δυναμική, αν και συνέγραψε επίσης πραγματείες ζωολογίας, παθολογίας, ψυχολογίας και τεχνολογίας. Δυστυχώς δεν έχει διασωθεί αυτούσιο κανένα έργο του και είμαστε υποχρεωμένοι να ανασυνθέσουμε τις ιδέες του με βάση τις περιγραφές και τα παραθέματα μεταγενέστερων συγγραφέων.

Aristotle_Theophrastus_Strato_Lebiedzki_Rahl.jpg

Η πιο ενδιαφέρουσα εργασία του αφορά δύο προβλήματα της φυσικής, την βαρύτητα και το κενό.

(…) συμπλήρωσε τις σκέψεις του για τη φύση του βάρους με μια έρευνα που αφορούσε την επιτάχυνση. Ένα χωρίο της πραγματείας του Περί κινήσεως παρατίθεται από τον Σιμπλίκιο στο Υπόμνημα εις την Αριστοτέλους «Φυσικής ακρόασιν». Ο Σιμπλίκιος επισημαίνει ότι διάφοροι συγγραφείς είχαν δώσει διαφορετικές ερμηνείες της επιτάχυνσης, αλλά προσθέτει ότι «λίγοι προσκομίζουν απόδειξη για το γεγονός, ότι, όταν τα φυσικώς κινούμενα σώματα προσεγγίζουν τη φυσική τους θέση, κινούνται ταχύτερα». Ο Στράτων όμως το έκανε (…)

(…) άλλες σωζόμενες πληροφορίες μαρτυρούν ότι σε άλλες περιπτώσεις ο Στράτων διενεργούσε όντως πειράματα σε σχέση με φυσικά προβλήματα.

(ο Στράτων εκτέλεσε πειράματα διερεύνησης της φύσης του κενού. Υπάρχει ένα απόσπασμα των Πνευματικών του Ήρωνος του Αλεξανδρέως που περιλαμβάνει μια περικοπή η οποία, κατά τις πληροφορίες που έχουν διασωθεί, αποτελεί κατά λέξη αντιγραφή από τον Στράτωνα. Εκεί λοιπόν υπάρχει η περιγραφή ενός απλού πειράματος για την απόδειξη της υλικής υπόστασης του αέρα. Μια πιο εντυπωσιακή σειρά πειραμάτων, τα οποία είχαν στόχο να αποδείξουν ότι ένα συνεχές κενό μπορεί να παραχθεί τεχνητά, περιγράφεται από τον Ήρωνα. Σχολιάζοντας ο Ήρων περί των πειραμάτων αυτών, επιτίθεται σε όσους αρνούνταν κατηγορηματικά την ύπαρξη του κενού, κατηγορώντας τους ότι εμπιστεύονται περισσότερο τα επιχειρήματα από τις αποδείξεις που προέρχονται από τις αισθήσεις)

(…) Τόσο στη μελέτη των σωμάτων σε πτώση, όσο και στην έρευνά του για το κενό, η μέθοδος του Στράτωνα φαίνεται ότι συνίστατο στην επίκληση μιας διπλής απόδειξης βασισμένης στη φύση και στην τεχνική – δηλαδή αφ’ ενός σε άμεσα παρατηρήσιμα φυσικά φαινόμενα και αφ’ ετέρου σε ειδικά σχεδιασμένα πειράματα.

Οι πληροφορίες μας για τον Στράτωνα, αν και ελάχιστες, δείχνουν ότι περισσότερο από κάθε άλλον μεταγενέστερο Έλληνα επιστήμονα προσπάθησε να χρησιμοποιήσει το πείραμα στην έρευνα των φυσικών προβλημάτων και, παρ’ όλο που τα περισσότερα από τα πραγματικά πειράματά του δεν οδήγησαν σε οριστικά συμπεράσματα, μοιάζει να αποτελούν το σημαντικότερο χαρακτηριστικό του έργου του. Το εύρος της επίδρασής του στην επιστημονική μέθοδο μεταγενέστερων περιόδων είναι, ωστόσο, πολύ ασαφές. Μεταγενέστεροι συγγραφείς στον τομέα των «πνευματικών» (αερομηχανική), όπως ο Φίλων και ο Ήρων, φαίνεται ότι πράγματι βασίστηκαν σε μεγάλο βαθμό σε αυτόν. Αλλά, ενώ τα πειράματα που εκτελούσε ο Στράτων είχαν στόχο να αποδείξουν ορισμένες προτάσεις, το κίνητρο των μεταγενέστερων συγγραφέων στην αερομηχανική κατά την εκτέλεση παρεμφερών πειραμάτων ήταν συχνά πολύ διαφορετικό. Δεν ενδιαφέρονταν τόσο για την απόδειξη ή την κατάρριψη συγκεκριμένων θεωριών όσο για τα φαινόμενα που μπορούσαν να παραχθούν με τεχνητό τρόπο από μόνα τους. Επιδίωκαν την πρόκληση εντυπωσιακών ή παράξενων αποτελεσμάτων χάριν του ίδιου του αποτελέσματος. Υπάρχει μια ισχυρή παράδοση πειράματος υπό αυτή την ευρεία έννοια – η δοκιμή νέων εντυπωσιακών αποτελεσμάτων (…) Πάντως ο σκοπός αυτών των ερευνών ήταν πρακτικός και δεν επιδίωκαν να εδραιώσουν ή να καταρρίψουν φυσικές θεωρίες.

(Πηγή: ‘Η Ελληνική επιστήμη μετά τον Αριστοτέλη’, του G.E.R. Lloyd, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Από το κεφάλαιο ‘Το Λύκειο μετά τον Αριστοτέλη’, Σελ. 31-36)

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

Blog at WordPress.com.

Up ↑

%d bloggers like this: