Τὰ ἀνθρώπινα δικαιώματα, καὶ ἡ ὑπέρβασή τους – Ἡ Φεουδαρχία, ὁ Διαφωτισμός καί τά ἀνθρώπινα δικαιώματα

Τοῦ Σεβ. Μητροπολίτου Ναυπάκτου και Αγίου Βλασίου κ. Ιεροθέου

Στήν ἐποχή μας γίνεται πολύς λόγος γιά τά ἀνθρώπινα δικαιώματα, ἴσως ἐπειδή καταστρατηγοῦνται ἐν πολλοῖς ἤ ἱεροποιοῦνται.

Ἐκεῖνο πού παρατηρεῖται εἶναι ὅτι ὅλοι ἐπιδιώκουν τήν ἀπόκτηση τῶν δικαιωμάτων τους, ὡσάν νά μήν ἔχουν καθήκοντα καί ὑποχρεώσεις, μέ ἀποτέλεσμα νά ἐπικρατοῦν στίς μικρές καί μεγάλες κοινωνίες μας ἀνεπίτρεπτοι ἀνταγωνισμοί. Αὐτό τό βλέπουμε στίς οἰκογένειες, στίς κοινωνίες, τά ἔθνη καί στήν οἰκουμένη.

Στήν κοινωνία πρέπει νά ἐπικρατῆ ἡ ἰσορροπία μεταξύ δικαιωμάτων καί καθηκόντων, γιατί μέσα σέ αὐτήν τήν ἰσορροπία λειτουργεῖ καλά τό σύστημά της. Ἡ ὑπερτίμηση τῶν δικαιωμάτων ὁδηγεῖ ἀναγκαστικά στίς συγκρούσεις. Ἔχει ὅμως ἰδιαίτερο ἐνδιαφέρον ἡ στάση τῶν Χριστιανῶν ἀπέναντι σέ αὐτά.

Τό θέμα αὐτό πρέπει νά ἀναπτυχθῆ, ἔστω καί μέ συντομία, γιά νά ἐντοπιστῆ τό ὅλο πρόβλημα πού δημιουργεῖται.

1. Ἡ Φεουδαρχία, ὁ Διαφωτισμός καί τά ἀνθρώπινα δικαιώματα

Ὅταν κάνουμε λόγο γιά ἀνθρώπινα δικαιώματα ἐννοοῦμε τά λεγόμενα φυσικά δικαιώματα, ὅπως εἶναι τό δικαίωμα γιά τήν τροφή, τήν στέγη, τήν μάθηση, τήν ἐλευθερία· γιά πολιτικά δικαιώματα, ὅπως τό νά ψηφίζη κανείς καί νά ψηφίζεται· γιά τά ἀστικά δικαιώματα, ὅπως ἤ δυνατότητα νά συνάπτη διάφορες συμφωνίες μέσα στήν Πολιτεία στήν ὁποία ἔχουν κατοχυρωθῆ πολλά ἀπό αὐτά τά δικαιώματα· καί τά ἠθικά δικαιώματα τά ὁποῖα ἐπιτελεῖ ὁ ἄνθρωπος, ὡς ἄνθρωπος καί ὡς μέλος τῆς κοινωνίας.

Γιά παράδειγμα ἔχει τό δικαίωμα νά ἀγαπᾶ καί νά ἀγαπᾶται, ἀλλά αὐτό δέν σημαίνει ὅτι ὁ ἄλλος μπορεῖ νά ἀνταποκριθῆ στίς ἀπαιτήσεις του. Οἱ γονεῖς ἔχουν δικαιώματα ἀπό τά παιδιά νά τούς γηροκομοῦν, ἀλλά αὐτό δέν μπορεῖ νά ἐπιβληθῆ διά τοῦ νόμου, ὁπότε εἶναι ἕνα ἠθικό δικαίωμα πού δέν ἐπιβάλλεται.

Ἔχουν ἀναπτυχθῆ πολλές θεωρίες ὡς πρός τά ἀνθρώπινα δικαιώματα. Ἔτσι, ἄλλοι ταυτίζουν τά φυσικά μέ τά ἠθικά δικαιώματα, ἄλλοι ἀρνοῦνται ὅτι τά ἠθικά δικαιώματα εἶναι φυσικά, ἐπειδή θεωροῦν ὅτι παρέχονται ἀπό τά ἤθη ἤ τήν θετική ἠθική μιᾶς κοινωνίας, ἄλλοι κάνουν λόγο γιά κοινά ἠθικά δικαιώματα κλπ.

Ἐκεῖνο πού εἶναι κοινῶς ἀποδεκτό εἶναι ὅτι ἡ ἀνάπτυξη τῆς ἀρχῆς τῶν ἀνθρωπίνων ἀτομικῶν δικαιωμάτων στούς τελευταίους αἰῶνες συνδέεται μέ τήν ἐμφάνιση τοῦ Διαφωτισμοῦ, ὁ ὁποῖος ἔθεσε τήν ἀρχή τῆς ἰσότητος, τῆς ἐλευθερίας κλπ. ἀντιμετωπίζοντας τήν Φεουδαρχία πού ἐπικρατοῦσε κατά τόν Μεσαίωνα στήν Εὐρώπη.

Γνωρίζουμε ἀπό τήν Εὐρωπαϊκή ἱστορία ὅτι ἡ ἐπικράτηση τοῦ Φεουδαλισμοῦ-Φεουδαρχίας στήν Εὐρώπη, μέ τήν κάθοδο τῶν Φράγκων, οἱ ὁποῖοι κατήργησαν τό ρωμαϊκό δίκαιο, συνετέλεσε στήν κατάργηση τῶν βασικῶν φυσικῶν δικαιωμάτων τοῦ ἀνθρώπου.

Ἡ Φεουδαρχία ἦταν ἕνα σύστημα πού στηριζόταν στήν γεωργία καί στήν νοοτροπία ὅτι οἱ ἄνθρωποι χωρίζονταν στούς κατά φύση εὐγενεῖς-ἐλεύθερους καί στούς κατά φύση ὑποτελεῖς-δούλους, μέ τήν ἀρχή τῆς κληρονομικότητος.

Ἔτσι ὑπῆρχαν δύο τάξεις ἀνθρώπων, ἡ πρώτη ἦταν οἱ φεουδάρχες οἱ ὁποῖοι ἦταν κάτοχοι μεγάλων ἐκτάσεων τῆς γῆς, καί ἡ ἄλλη ἦταν οἱ δουλοπάροικοι πού γιά νά ἀνταποκριθοῦν στίς βασικές ἀνάγκες τους γιά νά ζήσουν, ἐργάζονταν στά κτήματα τῶν Φεουδαρχῶν μέ δύσκολες συνθῆκες.

Τό φεουδαλιστικό σύστημα συνδεόταν μέ τήν στρατιωτική ἀριστοκρατία. Ἡ Φεουδαρχία ἦταν μία κοινωνία ἡ ὁποία ἦταν δομημένη ἱεραρχικά, ὁ κάθε φεουδάρχης ἦταν ὑποτελής στόν ἀνώτερο ἱεραρχικά φεουδάρχη, πού διαιροῦνταν σέ ἱππότες, βαρώνους, κόμητες, δοῦκες, μαρκησίους κ.ἄ. καί αὐτή ἡ δομή κατέληγε στόν Βασιλιά.

Ὅλοι αὐτοί ἀνῆκαν στήν τάξη τῶν εὐγενῶν καί ἐλευθέρων ἀνθρώπων, ἔμεναν σέ πύργους καί εἶχαν ἕναν ἰδιαίτερο κώδικα ἀριστοκρατικῆς ἠθικῆς.

Οἱ σχολαστικοί θεολόγοι, δηλαδή οἱ θεολόγοι τῶν Φράγκων, αὐτό τό φεουδαλιστικό σύστημα τό ἔκαναν θεολογική διδασκαλία, μέ ἀποτέλεσμα νά θεωρῆται ὅτι ὁ ἴδιος ὁ Θεός καθόρισε τήν τάξη στήν δημιουργία, ὁπότε ὁ ἄνθρωπος πρέπει νά τηρῆ αὐτήν τήν τάξη, καί ἁμαρτία εἶναι ἡ ἀνατροπή αὐτῆς τῆς τάξης, ὁπότε καί τιμωρεῖται ἀπό τόν Θεό.

Σύμφωνα μέ τήν θεωρία αὐτή οἱ ἄνθρωποι εἶναι ἐκ φύσεως εὐγενεῖς-ἐλεύθεροι καί ἐκ φύσεως ὑποτελεῖς-δοῦλοι.

Εἶναι χαρακτηριστικό ὅτι ὁ σχολαστικός θεολόγος Θωμᾶς ὁ Ἀκινάτης ἦταν υἱός κόμη, πού σημαίνει ὅτι καταγόταν ἀπό φεουδαρχική ἀριστοκρατική οἰκογένεια, καί ἔφθασε στό σημεῖο νά ὑποστηρίζη ὅτι οἱ δοῦλοι εἶναι κατασκευασμένοι ἀπό κατώτερο ὑλικό, καί ἀπό τήν φύση τους εἶναι κατώτεροι.

Μάλιστα, μερικοί σχολαστικοί θεολόγοι συζητοῦσαν τό θέμα ἄν οἱ μαῦροι κατά τό δέρμα τοῦ σώματος ἔχουν ψυχή.

Ἐναντίον τῆς Φεουδαρχίας, ὡς πολιτεύματος καί θεολογίας, ἀντέδρασαν πολλοί στήν Εὐρώπη. Κατ’ ἀρχάς ἀντέδρασαν οἱ κατώτεροι εὐγενεῖς καί στήν συνέχεια ὁ λαός, ἤτοι οἱ ὑπόδουλοι Ρωμηοί, πού εἶχαν κατακτηθῆ ἀπό τούς Φράγκους.

Ὅταν διαβάση κανείς τήν Magna Carta πού εἶναι ὁ «Χάρτης τῶν ἐλευθεριῶν», πού ὑπογράφηκε στήν Ἀγγλία τήν 15 Ἰουνίου τοῦ 1215, βλέπει πῶς λειτουργοῦσε τό φεουδαλιστικό σύστημα, πῶς οἱ κόμητες ἤ οἱ βαρῶνοι κατεῖχαν γῆ ἀπό τόν Βασιλιά γιά τήν στρατιωτική ὑπηρεσία πού προσέφεραν, δηλαδή πῶς οἱ βαρῶνοι προμήθευαν ἱππότες στόν Βασιλιά.

Ἡ Magna Carta ἦταν τό πρῶτο κείμενο ἐλευθερίας «τῶν ἐλευθέρων ὑπηκόων τοῦ Βασιλείου», πού σημαίνει ὅτι ἀκόμη ὑπῆρχαν οἱ ὑπόδουλοι, στήν πραγματικότητα μέ αὐτήν τήν συμφωνία περιορίζονταν τά ὅρια τοῦ Βασιλιά-Μονάρχη, καί ὁ ἴδιος ὁ Βασιλιάς ὑπήκειτο στό κράτος δικαίου.

Τό κείμενο αὐτό εἶναι ἡ ἀρχή τῶν ἐλευθεριῶν, εἶναι ἡ ἀρχή τῆς ἐλευθερίας τῶν δικαιωμάτων τοῦ ἀνθρώπου, κατ’ ἀρχάς τῶν ἐλευθέρων ἀνθρώπων, πού ἦταν οἱ ἐκ φύσεως εὐγενεῖς, γι’ αὐτό, ὅπως ἔχει γραφεῖ, τό κείμενο αὐτό δέν εἶναι ἕνα «πιστοποιητικό γέννησης τῆς ἐλευθερίας», ἀλλά ἕνα «πιστοποιητικό τοῦ θανάτου τοῦ δεσποτισμοῦ».

Στήν συνέχεια ὑπῆρξαν καί ἄλλες ἀντιδράσεις ἐναντίον τοῦ φεουδαλιστικοῦ συστήματος καί τῆς φεουδαλιστικῆς νοοτροπίας γιά τήν ἀπόκτηση τῶν ἀνθρωπίνων δικαιωμάτων.

Αὐτό ἔγινε κυρίως μέ τήν βιομηχανική ἐπανάσταση, ὅταν οἱ ἄνθρωποι καί οἱ πόλεις ἀπέκτησαν δικαστική καί βιοτεχνική αὐτονομία.

Στίς πόλεις, τά ἄστυ, καί μέ τήν λειτουργία τῶν Πανεπιστημίων, ἀναπτύχθηκαν οἱ νέες φιλοσοφικές καί κοινωνικές ἰδέες πού ὑπονόμευαν τό φεουδαλιστικό σύστημα καί τελικά τό ἀντικατέστησαν ἀπό τό λεγόμενο ἀστικό σύστημα.

Ἔτσι, ἡ ἰδεολογία καί ἡ θεολογία τοῦ Φεουδαλισμοῦ μέ τίς ἀπόψεις του περί διακρίσεως μεταξύ εὐγενῶν καί δούλων ἀπό τήν φύση καί τήν γέννησή τους, καταργήθηκε μέ τήν ἐμφάνιση τῶν νέων ἰδεῶν. Ἦταν μιά κοινωνική καί παγκόσμια κατάκτηση ἐναντίον τῆς φεου¬δαρχίας καί τοῦ σχολαστικισμοῦ.

Ὁ Διαφωτισμός τοῦ 17ου καί 18ου αἰῶνος πολέμησε τήν ἰδεολογία τοῦ Φεουδαλισμοῦ, ὁ ὁποῖος καταργήθηκε ὁριστικά τόν 19ο αἰώνα. Μέ τήν ἐπίδραση τοῦ Διαφωτισμοῦ, κατά τήν Γαλλική ἐπανά¬σταση, ἡ ὁποία ἦταν ἐπανάσταση τῶν κατακτηθέντων Ρωμαίων ἐναντίον τῶν Φράγκων κατακτητῶν, ψηφίστηκε ἀπό τήν Συντακτική Συνέλευση τό 1789 ἡ «Διακήρυξη τῶν Δικαιωμάτων τοῦ ἀνθρώπου καί τοῦ Πολίτη», μέ τήν ὁποία ἀναγνώριζαν σέ ὅλους τούς ἀνθρώπους τό δικαίωμα τῆς ἐλευθερίας, τῆς ἰσότητας, τῆς ἀνεξιθρησκείας καί τό ἀπαραβίαστο τῆς ἰδιοκτησίας.

Ἐπίσης, μέ τήν Διακήρυξη αὐτή καθιε¬ρώ¬θηκε ἡ ἐξουσία πού πηγάζει ἀπό τόν λαό, καταργήθηκαν οἱ τίτλοι εὐγενείας καί ὅλοι οἱ πολίτες μποροῦσαν νά καταλάβουν ὅλα τά ἀξιώματα, ἀνάλογα μέ τίς ἱκανότητές τους, δηλαδή καθιερώθηκε ἡ ἀρχή τῆς ἀξιοκρατίας.

Διαβάζοντας τήν «Διακήρυξη τῶν Δικαιωμάτων τοῦ ἀνθρώπου καί τοῦ Πολίτη», διαπιστώνουμε ὅτι διακηρύσσονται ἐπίσημα «τά φυσικά καί ἀναπαλλοτρίωτα καί ἱερά δικαιώματα τοῦ ἀνθρώπου».

Στό πρῶτο ἄρθρο γράφεται: «Οἱ ἄνθρωποι γεννιοῦνται καί παραμένουν ἐλεύθεροι, μέ ἴσα δικαιώματα. Κοινωνικές διακρίσεις γίνονται μόνο μέ γνώμονα τό κοινό συμφέρον».

Μέ τό πρῶτο αὐτό ἄρθρο καταργεῖται ἡ διάκριση μεταξύ τῶν ἐκ φύσεως εὐγενῶν καί τῶν ἐκ φύσεως δούλων, δηλαδή καταργεῖται ἡ Φεουδαρχία. Στό δεύτερο ἄρθρο καθορίζονται ποιά εἶναι «τά φυσικά καί ἀπαράγραπτα δικαιώματα τοῦ ἀνθρώπου», ἤτοι «ἡ ἐλευθερία, ἡ ἰδιοκτησία, ἡ ἀσφά¬λεια καί ἡ ἀντίσταση στήν βία».

Ἐκεῖνο πού κάνει ἐντύπωση εἶναι ὅτι σέ ὅλη τήν «Διακήρυξη» γίνεται λόγος γιά τόν «ἄνθρωπο», τόν «πολίτη», τό «ἄτομο», καί ὄχι τό πρόσωπο. Ἡ λέξη ἄτομο παράγεται ἀπό τό στερητικό α καί τήν λέξη τομή, δηλαδή σημαίνει τό μή τεμνόμενο.

Καί αὐτό τό σημειώνω, γιατί δυστυχῶς σήμερα πολλοί θεολόγοι ἰσχυρίζονται ὅτι ὑπάρχει διάκριση μεταξύ ἀτόμου καί προσώπου, πράγμα πού καί ἐμένα μέ εἶχε ἐπηρεάσει τά πρῶτα χρόνια, καί οἱ σύγχρονοι ἄνθρωποι περισσότερο καταλαβαίνουν τό πρόσωπο καί γι’ αὐτό πρέπει νά τό χρησμοποιοῦμε ἀντί τοῦ ἀνθρώπου καί τοῦ ἀτόμου.

Ἐπίδραση τῆς «Διακηρύξεως τῶν Δικαιωμάτων τοῦ ἀνθρώπου» μέ τήν Γαλλική Ἐπανάσταση, παρατηρεῖται καί στήν «Διακήρυξη τῶν Ἀνθρωπίνων Δικαιωμάτων» τοῦ 1791 στίς Ἡνωμένες Πολιτεῖες τῆς Ἀμερικῆς.

Ἐπίσης, αὐτήν τήν ἐπίδραση τήν βλέπουμε καί στήν «Οἰκουμενική Διακήρυξη γιά τά ἀνθρώπινα δικαιώματα» πού ὑπογράφηκε στά Ἡνωμένα Ἔθνη (Κοινωνία τῶν Ἐθνῶν) στίς 10 Δεκεμβρίου 1948. Στό πρῶτο ἄρθρο αὐτῆς τῆς Διακήρυξης γράφεται: «Ὅλοι οἱ ἄνθρωποι γεννιοῦνται ἐλεύθεροι καί ἴσοι στήν ἀξιοπρέπεια καί τά δικαιώματα.

Εἶναι προικισμένοι μέ λογική καί συνείδηση, καί ὀφείλουν νά συμπεριφέρονται μεταξύ τους μέ πνεῦμα ἀδελφωσύνης». Τό δεύτερο ἄρθρο ἀναλύει περισσότερο αὐτήν τήν πρόταση. Σέ ὅλη τήν Διακήρυξη γίνεται λόγος γιά ἄνθρωπο καί γιά ἄτομο.

Ἑπομένως, ἡ κατοχύρωση τῶν ἀνθρωπίνων δικαιωμάτων ἔναντι τοῦ φεουδαλιστικοῦ συστήματος πού διαιρεῖ τούς ἀνθρώπους σέ ἐλεύθερους πολίτες, πού ἦταν εὐγενεῖς ἀπό τήν φύση τους, καί σέ δούλους ἀπό τήν φύση τους, εἶναι μιά κατάκτηση τῆς ἀνθρωπότητος καί μέ αὐτήν τήν ἔννοια δεχόμαστε τά ἀνθρώπινα δικαιώματα τῆς ἐλευθερίας, τῆς ἰσότητος, τῆς ἀξιοκρατίας, τῆς ἀσφάλειας, τῆς ἀνεξιθρησκείας κλπ.

(Πηγή: http://www.parembasis.gr/index.php/el/4913-2017-07-03)

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

Blog at WordPress.com.

Up ↑

%d bloggers like this: