Δημόκριτος, σοφία, αγαθότης, άσκηση και Ορθοδοξία

Στο παρόν άρθρο θα παρουσιάσουμε και αναλύσουμε δύο αποφθέγματα του Δημοκρίτου που αναφέρονται στην σοφία, την αγαθότητα της ψυχής, την άσκηση και πώς αυτά συνδέονται με την Ορθόδοξη πίστη. 

Απόφθεγμα πρώτο:

‘Ανδρί σοφώ πάσα γη βατή. Ψυχής γαρ αγαθής πατρίς ο ξύμπας κόσμος’

Δηλαδή:

‘Για τον σοφό άνθρωπο κάθε γη είναι βατή. Γιατί πατρίδα της αγαθής ψυχής είναι όλος ο κόσμος’

Απόφθεγμα δεύτερο:

‘Πλέονες εξ ασκήσιος αγαθοί γίνονται ή από φύσιος’

Δηλαδή:

‘Οι περισσότεροι γίνονται αγαθοί από την άσκηση παρά από την φύση τους’

Ανάλυση

Πριν από οτιδήποτε άλλο παρατηρούμε την ταύτιση που κάνει ο Φιλόσοφος: ο σοφός άνθρωπος έχει απαραιτήτως αγαθή ψυχή. Δεν είναι λοιπόν δυνατό ένας άνθρωπος να επιδοκιμάζεται για την σοφία του όταν διαθέτει χαρακτηριστικά κακότητος. Όπως δεν είναι δυνατό ένας άνθρωπος που η ψυχή του δεν έχει διαμορφωθεί στην αγαθότητα να γίνει σοφός. Γιατί άραγε; Ένας άλλος μεγάλος Φιλόσοφος, ο Σωκράτης, στην ‘απολογία’ του, μας έχει αφήσει παρακαταθήκη μία ‘ισότητα’. Όταν ρωτήθηκε αν είναι ο σοφώτερος των ανθρώπων απήντησε ότι σοφός άνθρωπος δεν υπάρχει. Και πρόσθεσε ότι ‘σοφόν είναι ο Θεός’, ‘σοφόν’ = ‘Θεός’. Παραδίδει δηλαδή ότι μία από τις ιδιότητες του Θείου Όντος είναι η σοφία. Ο άνθρωπος δεν δύναται, λοιπόν, να είναι σοφός, όμως δύναται να είναι Φιλόσοφος! Δηλαδή, φιλόθεος! Ζώντας λοιπόν κατά Θεόν, προσανατολισμένος δηλαδή στον Θεό, αντλεί όλο και περισσότερη σοφία, καθώς αντλεί από ανεξάντλητη πηγή. Η σοφία ταυτίζεται, όπως προαναφέραμε, για τον Δημόκριτο με την αγαθότητα. Σε συνδυασμό με τα παραπάνω, αντιλαμβανόμαστε ότι ως ιδιότητα του Θείου Όντος λογίζεται και η αγαθότης. Όταν ο άνθρωπος στρέφει όλη του την ύπαρξη προς τον Θεό, γίνεται διαρκώς σοφώτερος, διαρκώς αγαθώτερος. Τότε και μόνον τότε, όταν φτάσει σε ένα αρκετά υψηλό μέτρο των δύο αυτών χαρακτηριστικών, υπερβαίνει την ανθρώπινη φύση, την ανθρώπινη βιολογία και διάθεση, ‘καταργεί’ μέσα του ‘έθνη, γένη, πατρίδες’ και αγκαλιάζει όλη την Κτίση με Αγάπη. Και δύναται να πορευτεί είς πάσαν την γην, κάθε γη να είναι βατή για εκείνον. Αξιοσημείωτη σύμπτωση με όσα πιστεύουμε εμείς οι Ορθόδοξοι Χριστιανοί. Να σημειωθεί επίσης ότι η ‘σοφία’ αναφέρεται στις πρακτικές γνώσεις και εν γένει στις γνώσεις ενώ η ‘ψυχή’ ανήκει στον χώρο του εσωτερικού βιώματος και της προαιρέσεως. Πρακτικό και πνευματικό κομμάτι λοιπόν. Μας καταδεικνύει, νομίζω με σαφήνεια, ότι είναι άρρηκτα συνδεδεμένα και, άρα, μαζί πρέπει να καλλιεργούνται και μαζί δίνουν αποτελέσματα.

Πώς λοιπόν αποκτούνται η σοφία και η αγαθότης; Μας το εξηγεί στο δεύτερο απόφθεγμα: εξ ασκήσεως, παρά ορμώμενοι από την φύση μας! Γίνεται βέβαια η διάκριση ότι ‘πλείονες’ θα γίνουν έτσι ένεκα ασκήσεως, που σημαίνει ότι κάποιοι άλλοι, σαφώς πολύ λιγότεροι σε αριθμό, θα γίνουν και ένεκα φύσεως. Πιστεύει δηλαδή ο Δημόκριτος ότι υπάρχουν άνθρωποι που γεννιούνται με τις πληροφορίες αυτές στο σώμα και την ψυχή τους. Θα τολμήσω εδώ να αντιπαραβάλω αυτό που στην Ορθοδοξία ονομάζουμε ‘σαφή κλήση’ από τον Θεό προς συγκεκριμένους ανθρώπους. Περιπτώσεις δηλαδή που κάποιος από μικρό παιδί έχει σφοδρή επιθυμία να προσανατολίσει όλη του τη ζωή στον Θεό και στην μελέτη των θείων πραγμάτων. Οι περισσότεροι όμως άνθρωποι, μας λέει, πρέπει να ασκηθούν για να φτάσουν σε ικανοποιητικά μέτρα σοφίας και αγαθότητος. Τι σημαίνει τώρα ‘άσκηση’. Πρώτη μορφή ασκήσεως είναι η λήψη μιας ανάλογης Παιδείας. Έπειτα, ο εθισμός στην ανάλογη ζωή, στην ενάρετη και ένθεη δηλαδή ζωή. Τέλος, για όσους θέλουν και μπορούν να προχωρήσουν ‘πιο πέρα’, ιδιότυπες μορφές ασκήσεως όπως η νηστεία. Αυτά υπήρχαν ως θεωρητική (και εν μέρει πρακτική) πλατφόρμα ήδη στα προχριστιανικά χρόνια. Είναι φανερό, για όποιον έχει μελετήσει την Ορθοδοξία, πως όλο το οπλοστάσιο των ασκήσεων που θα καταστήσουν τον άνθρωπο σοφώτερο (εν Θεώ) και αγαθώτερο (με περισσότερη Αγάπη) είναι μελετημένο μέχρι κεραίας (καθότι προέκυψε από Θεία Αποκάλυψη, όχι ανθρωπίνως) και με ακριβή όσο και συγκεκριμένα αποτελέσματα: αγιότητα, θέωση. Μόνον ο πραγματικός Χριστιανός δύναται να κάνει πράξη, σήμερα και πάντα, αυτό που περιγράφει ο Δημόκριτος, να νοιώθει δηλαδή πατρίδα του όλο τον κόσμο, ακολουθώντας την εντολή της Αγάπης του Θεανθρώπου.

Ισίδωρος Άγγελος