Η διήγηση του Κατακλυσμού από τον Απολλόδωρο: Θεολογικές και πιθανές Γεωλογικές ερμηνείες

Στο παρόν άρθρο παραθέτουμε και αναλύουμε ένα απόσπασμα από την ‘Βιβλιοθήκη’ του Αθηναίου γραμματικού Απολλόδωρου.

apolodoros_ed54ee95026d8cd32d2fe1270b4009c5

Αρχαίο κείμενο: “Προμηθέως δε παις Δευκαλίων εγένετο. ούτος βασιλεύων των περί την Φθίαν τόπων γαμεί Πύρραν την Επιμηθέως και Πανδώρας, ήν έπλασαν θεοί πρώτην γυναίκα. επεί δε αφανίσαι Ζεύς το χαλκούν ηθέλησε γένος, υποθεμένου Προμηθέως Δευκαλίων τεκτηνάμενος λάρνακα, και τα επιτήδεια ενθέμενος, εις ταύτην μετά Πύρρας εισέβη. Ζεύς δε πολύν υετόν απ’ ουρανού χέας τα πλείστα μέρη της Ελλάδος κατέκλυσεν, ώστε διαφθαρήναι πάντας ανθρώπους, ολίγων χωρίς οι συνέφυγον εις τα πλησίον υψηλά όρη. τότε δε και τα κατά Θεσσαλίαν όρη διέστη, και τα εκτός Ισθμού και Πελοποννήσου συνεχέθη πάντα. Δευκαλίων δε εν τη λάρνακι δια της θαλάσσης φερόμενος εφ’ ημέρας εννέα και νύκτας τας ίσας τω Παρνασώ προσίσχει, κακεί των όμβρων παύλαν λαβόντων εκβάς θύει Διί φυξίω. Ζεύς δε πέμψας Ερμήν προς αυτόν επέτρεψεν αιρείσθαι ο τι βούλεται. ο δε αιρείται ανθρώπους αυτώ γενέσθαι. και Διός ειπόντος υπέρ κεφαλής έβαλλεν αίρων λίθους, και ους μεν έβαλε Δευκαλίων, άνδρες εγένοντο, ους δε Πύρρα, γυναίκες, όθεν και λαοί μεταφορικώς ωνομάσθησαν από του λάας ο λίθος. Γίνονται δε εκ Πύρρας Δευκαλίωνι παίδες Έλλην μεν πρώτος, ον εκ Διός γεγεννήσθαι ένιοι λέγουσι, δεύτερος δε Αμφικτύων ο μετά Κραναόν βασιλεύσας της Αττικής, θυγάτηρ δε Πρωτογένεια, εξ ής και Διός Αέθλιος.

Έλληνος δε και νύμφης Ορσηίδος Δώρος Ξούθος Αίολος. αυτός μεν ουν αφ’ αυτού τους καλουμένους Γραικούς προσηγόρευσεν Έλληνας, τοις δε παισίν εμέρισε την χώραν”

Απόδοση: “Παιδί του Προμηθέα ήταν ο Δευκαλίωνας, που έγινε βασιλιάς της Φθίας και παντρεύτηκε την Πύρρα, κόρη του Επιμηθέα και της Πανδώρας, της πρώτης γυναίκας που έπλασαν οι θεοί. Όταν ο Ζευς αποφάσισε να αφανίσει το χάλκινο γένος, ο Δευκαλίωνας μετά από συμβουλή του Προμηθέα κατασκεύασε μια κιβωτό, όπου, αφού έβαλε τα απαραίτητα, μπήκε μέσα με την Πύρρα. Τότε ο Ζευς έστειλε άφθονη βροχή από τον ουρανό και κατέκλυσε όλα τα μέρη της Ελλάδας. Και χάθηκαν όλοι οι άνθρωποι εκτός από λίγους, που σκαρφάλωσαν στα πιο ψηλά βουνά. Έτσι χωρίστηκαν και τα βουνά της Θεσσαλίας και καταστράφηκαν τα πάντα εκτός από την Πελοπόννησο και τον Ισθμό. Ο Δευκαλίωνας μέσα στην κιβωτό, περιπλανιόταν στη θάλασσα εννέα μερόνυχτα, όταν ξαφνικά προσέκρουσε στον Παρνασσό. Εκεί μόλις σταμάτησε η βροχή, θυσίασε στο Δία το σωτήρα. Εκείνος έστειλε τον Ερμή για να ζητήσει ο Δευκαλίωνας ό, τι επιθυμεί. Και ζήτησε να ξαναγεννηθούν οι άνθρωποι. Τότε μετά από συμβουλή του Δία, άρχισε να πετά πέτρες πάνω απ’ το κεφάλι του και όσες έριχνε ο Δευκαλίωνας γινόντουσαν άντρες, ενώ της Πύρρας όλες έβγαιναν γυναίκες. Έτσι εξηγείται και η ονομασία λαός από τη λέξη ‘λάας’ που σημαίνει πέτρα. Από τον Δευκαλίωνα και από την Πύρρα γεννήθηκαν παιδιά. Πρώτος ο Έλληνας, που κάποιοι λένε ότι γεννήθηκε από τον Δία. Δεύτερος ο Αμφικτύονας που βασίλεψε μετά τον Κραναό στην Αττική και τρίτη η Πρωτογένεια, που με το Δία γέννησε τον Αέθλιο.

Από τον Έλληνα και τη νύμφη Ορσηίδα γεννήθηκαν ο Δώρος, ο Ξούθος και ο Αίολος. Ο Έλληνας έδωσε το όνομά του στους Γραικούς που τώρα λέγονται Έλληνες και μοίρασε στα παιδιά του όλη την χώρα”

NovoScriptorium: Το κείμενο αυτό αναφέρεται σε έναν από τους Κατακλυσμούς που καταγράφει η αρχαία Ελληνική Παράδοση, τον επονομαζόμενο ‘του Δευκαλίωνος’. Πρώτο δεδομένο λοιπόν είναι ότι έχουμε έναν λαό ο οποίος διατηρεί στη συλλογική του μνήμη αναμνήσεις πολύ προγενέστερων εποχών. Αυτό είναι αδύνατο να συμβεί με την λεγόμενη ‘προφορική παράδοση’, διότι μιλούμε για αποστάσεις ολόκληρων χιλιετηρίδων ανάμεσα στα γεγονότα. Δεν είναι λογικό να υπάρχουν καταγεγραμμένες λεπτομέρειες πραγμάτων και γενεαλογίες προσώπων που αναφέρονται σε γεγονότα που απέχουν χιλιετηρίδες πριν δίχως γραπτή γλώσσα. Ας θυμηθούμε στο σημείο αυτό και την δημοσίευσή μας περί των ‘χάλκινων δέλτων’ του Ακουσίλαου με τα χαραγμένα γράμματα που είχαν αναφορά τόσο στον Κατακλυσμό του Δευκαλίωνος όσο και σε εκείνον του Ωγύγου (τον κατά πολύ αρχαιότερο). Αυτό που δεν είναι καθόλου απίθανο πάντως είναι η αλλοίωση των καταγεγραμμένων ιστοριών στο πέρασμα των χρόνων. Περισσότερο από άγνοια των παρελθόντων δεδομένων από τους μεταγενέστερους και δευτερευόντως για λόγους άλλους (ιδιοτελείς, προπαγανδιστικούς, κλπ). Ας αφήσουμε όμως τις γενικότητες και ας δούμε τι συμπεράσματα προκύπτουν από το κείμενο που παραθέτουμε.

Η Πανδώρα αναφέρεται ως ‘η πρώτη γυναίκα που έπλασαν οι θεοί’. Δηλαδή, υπήρχε η πίστη πως οι άνθρωποι ‘πλάστηκαν’, μάλιστα δε με ‘γη και ύδωρ’, όπως αναφέρει σε άλλο απόσπασμα ο Απολλόδωρος:

“Προμηθεύς δε εξ ύδατος και γης ανθρώπους πλάσας” ( =Ο Προμηθεύς έπλασε τους ανθρώπους με ύδωρ και γη)

Ο Ζεύς ‘αποφάσισε‘ να καταστρέψει το ‘χαλκούν γένος’ (Τα γένη των ανθρώπων και τα ονόματα αυτών -χρυσούν, αργυρούν, χαλκούν κλπ- αναφέρει ο Ησίοδος στα έργα του). Ο συγγραφέας δεν μπαίνει καν στον κόπο να μας εξηγήσει ‘γιατί’. Η εξήγηση είναι μάλλον απλή: Θεός είναι ό,τι θέλει κάνει. Εμείς οι ‘γη και ύδωρ’ άνθρωποι πώς να αμφισβητήσουμε την ‘βουλή του Διός‘; αφού το ‘αποφάσισε’ εκείνος εμείς περισσεύουμε. Διαπιστώνουμε λοιπόν απόλυτη πίστη στην παντοδυναμία του Θεού αλλά και πλήρη υποταγή στο θέλημά Του, ως θεολογική στάση.

Το κείμενο αναφέρεται σε μεγάλες γεωλογικές ανακατατάξεις και μάλιστα απότομες. Εκτός από την Πελοπόννησο και τον Ισθμό, λέει, καλύφθηκε όλη η Ελλάδα από ύδατα και τότε χωρίστηκαν τα όρη της Θεσσαλίας. Απωλέσθησαν δε όλοι οι άνθρωποι εκτός από κάποιους που κατέφυγαν στα όρη. Την ανάλογη κατάληξη, περί σωτηρίας μόνον ορεσίβιων -όσο και αμορφώτων- αναφέρει περί Κατακλυσμού και ο Πλάτων (θα ακολουθήσει σύντομα σχετική δημοσίευσή μας). Αν και εφόσον πίσω από τον ‘μύθο’ κρύβεται πράγματι Ιστορία, θα πρέπει να εξεταστεί σε ποια χρονική περίοδο θα ήταν δυνατό να συμβούν τέτοιας τεράστιας κλίμακας γεγονότα στον Ελλαδικό χώρο. Σε μια πρώτη επιστημονική εκτίμηση, τέτοια γεγονότα θα μπορούσαν να έχουν συμβεί σε πολύ συγκεκριμένες περιπτώσεις (επαναλαμβάνουμε, αν συνέβησαν όντως): Μία πτώση αστεροειδούς στα ύδατα της Γης θα μπορούσε να προκαλέσει τεράστιες σεισμικές δονήσεις και αντίστοιχα κύματα υδάτων πολύ μεγάλου ύψους. Ένα πολύ κοντινό πέρασμα Κομήτη θα μπορούσε να προκαλέσει ‘ομοβροντία’ ηφαιστειακών εκρήξεων, τεράστιους σεισμούς και, πάλι, πολύ υψηλά υδάτινα κύματα. Τέλος, δίχως κάποια ‘ουράνια’ παρέμβαση, μεγάλα και ταυτόχρονα ηφαιστειακά γεγονότα στην περιοχή ακολουθούμενα από μεγάλες σεισμικές δονήσεις και τα αντίστοιχα υδάτινα, κατακλυσμικά, κύματα. Ο χώρος του Αιγαίου εξακολουθεί και στις ημέρες μας να είναι σεισμικά και ηφαιστειακά ενεργός. Αν αναλογιστούμε ότι στις προηγούμενες χιλιετίες υπήρχαν και 15 ενεργά ηφαίστεια στον ίδιο χώρο, διόλου παράλογες δεν πρέπει να κριθούν οι ως άνω υποθέσεις. Για το ακριβές του χρόνου των -υποτιθέμενων- συμβάντων πάντως δεν μπορούμε σε καμία περίπτωση να είμαστε σίγουροι.

Ο Δευκαλίων μόλις προσάραξε στον Παρνασό θυσιάζει στον Δία για τη σωτηρία του. Δηλαδή, ενώ ξέρει ότι ο Ζεύς διέταξε και συνέβησαν όλα αυτά, όχι μόνο δεν του εναντιώνεται αλλά θυσιάζει ευχαριστηριακά σε εκείνον. Τούτο δείχνει την απόλυτη πίστη και υπακοή στο Θεό και το θέλημά Του.

Ο Δευκαλίων ζητά από τον Δία να ξαναγεννηθούν άνθρωποι. Αν και εκείνος σώθηκε με την γυναίκα του, δεν ικανοποιείται με αυτό. Είτε από ανάγκη είτε από αγάπη, ζητά από τον Δία να ξαναζήσουν άνθρωποι, να μην είναι μόνο του το ζευγάρι. Ο Ζεύς συνηγορεί. Και στο σημείο αυτό υπάρχει μια απίθανη, προφανώς, διήγηση περί λίθων και ανθρώπων, που όμως εμπεριέχει θεολογική ερμηνεία: είναι ακλόνητη η πίστη των ανθρώπων περί της παντοδυναμίας του Θεού, πιστεύουν δηλαδή ότι αν ο Θεός θέλει και οι λίθοι μπορούν να γίνουν άνθρωποι. Αυτό, όπως καταλαβαίνουμε, είναι υπέρβαση των φυσικών νόμων, ‘νικάται φύσεως τάξις’, μιλούμε δηλαδή ευθέως για Θαύμα. Καθίσταται σαφές λοιπόν ότι οι αρχαίοι Έλληνες πίστευαν στο Θαύμα, με την έννοια της υπέρβασης των φυσικών νόμων ελέω Θεού, με τον ανάλογο τρόπο που και σήμερα το πιστεύουμε.

Περί του ‘λάας’ και ‘λαός’ πάντως θα μπορούσε να προταθεί και μια άλλη ερμηνεία που προκύπτει με λογική προσέγγιση στο κείμενο. Ότι ακριβώς επειδή οι άνθρωποι που επιβίωσαν μετά τον Κατακλυσμό -αναφέρεται ότι- το έκαναν στα όρη, θα μπορούσε να σημαίνει δηλαδή, αλληγορικά, ‘οι ορεσίβιοι’, ‘οι άνθρωποι των λίθων’ -καθώς τα όρη μοιάζουν με μεγάλους λίθους πάνω στην επίπεδη γη, είναι δε γεμάτα λίθους, ειδικά τα ‘ξεροβούνια’.

Ο Έλληνας, πρώτος υιός του Δευκαλίωνος, έδωσε το όνομά του στους κατοίκους της μετακατακλυσμιαίας χώρας. Προ του Κατακλυσμού, οι κάτοικοι αυτής ονομάζοντο Γραικοί -ευλόγως εκ του ‘γραίος’ που σημαίνει ‘γηρεός’, ο γερασμένος, ο πολύχρονος. Την ίδια πληροφορία περί αλλαγής του φυλετικού-εθνικού ονόματος μετά τον Κατακλυσμό μας παρέχει και ο, παλαιότερος του Απολλόδωρου, Αριστοτέλης. Ας μην εξεγείρονται, λοιπόν, κάποιοι νεο-Έλληνες όταν τους αποκαλούν ‘Γραικούς’ οι αλλοεθνείς: Και τα δύο δικά τους είναι.

Ισίδωρος Άγγελος

 

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

Blog at WordPress.com.

Up ↑

%d bloggers like this: