Η πολιτική στην καθημερινή ζωή του ‘Βυζαντίου’ (Ρωμανία-Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία) – Μέρος πρώτο

της Διονυσίας Μίσιου

Οι βενετοί στασιώτες στην εποχή του Ιουστινιανού

Το καθημερινό είναι συνηθισμένο και γνωστό δεν αποτελεί είδηση και έτσι στις πηγές μας οι πληροφορίες για την καθημερινή ζωή των Βυζαντινών σπανίζουν. Οι λεπτομέρειες της καθημερινής ζωής τότε τραβούν την προσοχή, όταν αλλάζουν ή όταν υπάρχει πρόθεση να αλλάξουν, οπότε και γίνονται αντικείμενο κριτικής. Αυτή είναι η περίπτωση των πατερικών κειμένων, από τις πιο πλούσιες και αξιόλογες πηγές που έχουμε, για την καθημερινή ζωή των Βυζαντινών. Οι Πατέρες της Εκκλησίας καυτηριάζοντας την κοινωνική και οικονομική ανισότητα της εποχής τους δεν περιορίζονται σε μία θεωρητική κριτική, αλλά κάνουν συγκεκριμένες αναφορές στη σύγχρονη τους κοινωνική πραγματικότητα.

7493241

Για την πρωτοβυζαντινή εποχή μία άλλη πολύ σημαντική πηγή για την καθημερινή ζωή είναι τα ‘Ανέκδοτα’ του Προκόπιου. Τα ‘Ανέκδοτα’ «είναι μία ανεξάντλητη πηγή από πληροφορίες για κάθε πτυχή της ζωής, της συμπεριφοράς και της νοοτροπίας των Βυζαντινών, από το πώς κουρεύονται μέχρι ποιες είναι οι αντιλήψεις τους γύρω από τον έρωτα, το γάμο, την εξουσία, το Θεό. Κι αυτό γιατί στα ‘Ανέκδοτα’ έχουμε και την αλλαγή και την κριτική, τους δύο εκείνους παράγοντες που χρειάζονται, για να στραφεί η προσοχή μας στα θέματα της καθημερινής ζωής: Ο Προκόπιος ασκεί αρνητική κριτική στις αλλαγές που επέφερε στη ρωμαϊκή αυτοκρατορία ο αυτοκράτορας Ιουστινιανός Α’. Ενώ οι άλλοι βυζαντινοί αυτοκράτορες εμφανίζονται ως φύλακες και υπερασπιστές της παράδοσης, της τάξης, του κόσμου, ο Ιουστινιανός έρχεται να αντικαταστήσει όλα αυτά, καταγγέλλει ο Προκόπιος, με τη σύγχυση, την αταξία και την ακοσμία. Η κύρια κατηγορία που απευθύνει ο Προκόπιος στον Ιουστινιανό, είναι ότι ο αυτοκράτορας ήταν νεωτεροποιός και διαφθορεύς των ευ καθεστώτων.

Το ερώτημα που προκύπτει είναι πώς και γιατί ο Ιουστινιανός προχώρησε στην αλλαγή. Για τον Προκόπιο η απάντηση είναι απλή. Γιατί η εξουσία είχε περάσει στους Βένετους. Ο Ιουστινιανός, όπως και η γυναίκα του η Θεοδώρα, υποστήριζε τους Βένετους και μαζί μ’ αυτούς ή μάλλον, κάνει τη διευκρίνιση ο Προκόπιος, μαζί με τους στασιώτες των Βένετων ο Ιουστινιανός και η Θεοδώρα έφεραν τα πάνω κάτω στην αυτοκρατορία. Όταν οι στασιώτες των Πράσινων είδαν την εύνοια του Ιουστινιανού προς τους στασιώτες των Βένετων, αντέδρασαν και η αντίδραση τους γινόταν όλο και πιο έντονη, λέει ο Προκόπιος, καθώς έβλεπαν ότι στους Βένετους είχε δοθεί απεριόριστη ελευθερία, ενώ οι ίδιοι καταδιώκονταν από τις αρχές. Τότε όμως, μας πληροφορεί ο Προκόπιος, και ο Ιουστινιανός φανάτισε και ερέθισε τους Βένετους: τους Βένετους αυτού ριπίζοντος και διαφανώς ερεθίζοντος άπασα κατ’ άκρας η Ρωμαίων αρχή εκινήθη ώσπερ σεισμού ή κατακλυσμού επιπεσόντος ή πόλεως εκάστης προς των πολεμίων αλούσης. Πάντα γαρ εν απασι ξυνεταράχθη και ουδέν εφ’ εαυτού έμεινεν, αλλ’ οι τε νόμοι καί ο της πολιτείας
κόσμος ξυγχύσεως επιγενόμενης ες πάν τουναντίον εχώρησεν.

Και πρώτα πρώτα, συνεχίζει ο Προκόπιος, οι στασιώτες άλλαξαν τον τρόπο που έκοβαν τα μαλλιά τους και τα γένια τους, για να υιοθετήσουν έναν άλλο πού ήταν διαφορετικός από αυτόν που ακολουθούσαν οι άλλοι Ρωμαίοι: απεκείροντο γαρ την κόμην ουδέν ομοίως τοις άλλοις Ρωμαίοις. Το μουστάκι τους και τη γενειάδα τους δεν τα πείραζαν καθόλου,
ενώ τα μαλλιά τους τα έκοβαν μπροστά μέχρι τους κροτάφους και πίσω τα άφηναν μακριά. Και στη συνέχεια, προσθέτει ο Προκόπιος, οι στασιώτες άλλαξαν και την ενδυμασία τους που έγινε πολύ πιο εντυπωσιακή.

Οι μελετητές που σχολιάζουν το χωρίο αυτό του Προκόπιου, αποδίδουν την περιγραφή αυτή γενικά στους στασιώτες, Πράσινους και Βένετους. Αντίθετα η άποψη μου είναι, ότι η περιγραφή αυτή αναφέρεται μόνον στους βένετους στασιώτες κι αυτό (α) γιατί το σχετικό χωρίο ανήκει στην ενότητα που περιγράφει τη δράση των βένετων στασιωτών, αλλά και (β) γιατί έρχεται ως επεξήγηση της μεθόδου που ακολούθησε ο Ιουστινιανός, για να ριπίσει και να ερεθίσει τους βένετους στασιώτες του. Αποκτώντας οι βένετοι στασιώτες ιδιαίτερη εμφάνιση αναδεικνύονται σε ομάδα που διακατέχεται από την επιθυμία να κάνει εμφανή την ιδεολογική της ταυτότητα και να εργαστεί, να αγωνιστεί για τη διάδοση και την εφαρμογή της ιδεολογίας της. Και νομίζω, θα ήταν αδιανόητο να
δεχτούμε ότι Πράσινοι και Βένετοι που έχουν διαφορετικούς κοινωνικούς και ιδεολογικούς προσανατολισμούς, ότι θα ήταν δυνατόν να εμφανίζονται με κοινή ενδυμασία.

Οι στασιώτες αντιμετωπίζονται συνήθως από τους νεότερους ερευνητές ως τα ταραχοποιά εκείνα στοιχεία που κάθε εποχή έχει να επιδείξει. Ωστόσο όμως νομίζω ότι υπάρχουν στοιχεία και σημεία που δεν μας επιτρέπουν να κάνουμε αποδεκτή την άποψη αυτή:

Το ξεχωριστό σχήμα που αποκτούν οι βένετοι στασιώτες δε μας επιτρέπει να τους θεωρήσουμε ως απλά ταραχοποιά άτομα. Με την ξεχωριστή τους αυτή εμφάνιση οι βένετοι στασιώτες θέλουν να υπογραμμίσουν την ιδεολογική τους ταυτότητα. Οι βένετοι στασιώτες είναι ο φορέας της νέας ιδεολογίας που εμπνέει τον Ιουστινιανό και την πολιτική του.

Και αυτό ακριβώς είναι το δεύτερο σημείο που δε μας επιτρέπει να αποδεχτούμε την άποψη, ότι οι στασιώτες είναι απλά ταραχοποιά στοιχεία. Η ερμηνεία αυτή δε λαμβάνει υπόψη της ότι οι στασιώτες και στην προκειμένη περίπτωση οι στασιώτες των Βένετων, δεν δρούσαν ανεξάρτητα και ατομικά αλλά συλλογικά και ως όργανα του αυτοκράτορα,
ο οποίος είναι και ο προστάτης τους.

Η σχέση του Ιουστινιανού με τους Βένετους χρονολογείται, όπως μας πληροφορεί ο Προκόπιος, πριν από την ανάρρηση του στο θρόνο και όπως μαθαίνουμε από το Περί βασιλείου τάξεως του Κωνσταντίνου Πορφυρογέννητου, ο Ιουστίνος όφειλε την αναγόρευση του στην υποστήριξη του δήμου των Βένετων. Βέβαια τελικά στην εκλογή του Ιουστίνου συναίνεσαν και οι Βένετοι και οι Πράσινοι, όμως οι Βένετοι ήταν εκείνοι που είχαν αντιδράσει και είχαν ματαιώσει την υποψηφιότητα του τριβούνου Ιωάννη, που είχε προηγηθεί. Πίσω από όλες αυτές τις παρασκηνιακές ενέργειες που κατέληξαν στην ανάρρηση του Ιουστίνου στον αυτοκρατορικό θρόνο, βρισκόταν ο Ιουστινιανός, ο οποίος επίσης είχε προταθεί ως νέος αυτοκράτορας και που τελικά έκρινε πως ήταν συμφερότερο να παραιτηθεί υπέρ του θείου του Ιουστίνου.

Αλλά και στην περίπτωση που οι νεότεροι ερευνητές λαμβάνουν υπόψη τη σχέση του Ιουστινιανού με τους Βένετους, ερμηνεύουν το φαινόμενο με σημερινά δεδομένα, χωρίς να προσπαθήσουν να το εντάξουν μέσα στην κοινωνία και την πολιτική του 6ου αιώνα:

«Με την πείρα που έχουμε σήμερα, λέει ο C. Mango, δεν είναι δύσκολο να φανταστούμε
αυτές τις συμμορίες από νεαρούς με μακριά μαλλιά, ντυμένους επίτηδες με βαρβαρικό τρόπο, που συμπλέκονται μεταξύ τους, όταν δεν κακοποιούσαν αθώους πολίτες».

Το ίδιο κάνει και ο Α. Gameron, όταν αποδίδει την ιδιαίτερη ενδυμασία και εμφάνιση των στασιωτών σε νεανικούς εκκεντρισμούς.

Τέλος οι ερμηνείες αυτές, αναγνωρίζοντας ως κύριο χαρακτηριστικό των στασιωτών την εγκληματικότητα και τη βία, δεν ξεφεύγουν από την εικόνα που θέλει να μας δώσει ο Προκόπιος για τους βένετους στασιώτες. Δεν πρέπει όμως να ξεχνάμε ότι τα ‘Ανέκδοτα είναι ένας λίβελλος και ότι ο Προκόπιος μας δίνει μία συγκεκριμένη εικόνα της εποχής
του, τη δική του, που υπαγορεύεται από την αντιπολιτευτική του θέση, που είναι ταυτόχρονα και η θέση της συγκλητικής τάξης και των Πράσινων που κυρίως θίγονται από την πολιτική και τα μέτρα του Ιουστινιανού.

Νομίζω ότι για την ώρα μπορούμε να μείνουμε στη διατύπωση της Αικατερίνης Χρίστοφιλοπούλου, ότι ο Ιουστινιανός ήταν ο αυτοκράτορας εκείνος «που ενσυνειδήτως επιδίωξε να χρησιμοποιήσει ως κομματικό όργανο τους δήμους, εν προκειμένω τον δήμο των Βένετων».

(Τέλος πρώτου μέρους)

(Πηγή: Α’ ΔΙΕΘΝΕΣ ΣΥΜΠΟΣΙΟ – Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ ΖΩΗ ΣΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ
Τομές και συνέχειες στην ελληνιστική και ρωμαϊκή παράδοση)

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

Blog at WordPress.com.

Up ↑

%d bloggers like this: